Leven als een vogel, Vinciane Despret, uitg.Octavo 2023 Mooi boek over het leven van vogels en andere dieren en hoe wij mensen onze kennis beperken door onze “wetenschappelijke analyses”. Soms is het beter eenvoudigweg te kijken, te luisteren, te genieten. Parallelle werelden van klank, geur, beleven… Twee fragmenten: Blz. 132: Filosoof Bruno Latour kwam met een andere hypothese: dat dit onderzoek niet in staat is een verklaring te geven voor het variabele karakter van bavianensamenlevingen, komt door het sociologisch paradigma zelf dat aan dit soort onderzoek richting geeft. Dat paradigma is immers gebaseerd op een definitie van de samenleving als een mal waarin individuen zich dienen te voegen – een zogeheten ‘ostensieve definitie’ van het sociale. Deze mal zou des te strakker van vorm zijn, omdat hij in de loop van de evolutie tot stand is gekomen. …. Niet moet beginnen met het postuleren van een matrix waarin vervolgens individuele wezens worden ingepast… Blz. 138: Zowel voor biologische systemen als voor de menselijke samenleving geldt dat structuren de onzekerheid terugdringen, de cognitieve dissonantie minimaliseren , social relaties construeren en de sociale relaties vergemakkelijken.

Enkele fragmenten:
Blz. 17. Op teveel plekken staat ophoping van vermogen centraal, boven andere doelen als opbouw van menselijk materieel en natuurlijk kapitaal.
Blz. 18. De ophoping van grote vermogens is een probleem omdat ze gepaard gaat met kleine financiële buffers bij huishoudens en bij veel bedrijven, met uitholling van de publieke sector, met minder echte investeringen en in novatie, en met stijgende ongelijkheid en dus afnemend politiek draagvlak.
Blz. 20. Daaruit volgt dat de verabsolutering van de markt leidt tot een economisch systeem dat overal zo ingericht wordt dat ophoping van vermogen kan plaatsvinden. De schaduwkant is dat daardoor geld onttrokken wordt aan lonen, aan financiële buffers bij huishoudens, aan de publieke sector en aan investeringen door bedrijven en de overheid – geld dat terechtkomt in grote vermogens bij aandeelhouders, bij de staat, in de pensioensector, en als netto exportinkomsten die geïnvesteerd worden in internationale financiële markten. Zo wordt het doel van vermogensopbouw gerealiseerd.
Blz. 22. Want steeds maar doorgaan met iets dat niet werkt , dat is nu juist een keuze van ideologie.
Blz. 33. In die tijd (jaren negentig) kreeg een visie op economie en maatschappij de overhand waarin de overheid als bedrijf wordt gezien, Nederland als een bv en de publieke sector als kostenpost.
Blz. 36. Nederland is een rijk land dat zich richt op vermogensopbouw. Dat gaat ten koste van het onderhouden en versterken van menselijk, natuurlijk, maatschappelijk en materieel kapitaal.
Blz. 37. Lonen zijn een reservoir dat afgetapt kan worden door hervormingen naar een flexibele arbeidsmarkt. Hierdoor stijgt de bedrijfswinst. De toekomstige verdiencapaciteit van adolescenten is een reservoir dat afgetapt kan worden door het studieleenstelsel.
Blz.41. Financiële buffers waar ze nodig zijn en investering in de veerkracht van de economie, maatschappij en natuur geven de ruimte om de twee grote uitdagingen van onze tijd aan te pakken: innoveren naar een duurzame samenleving en versterking van de maatschappelijke cohesie.
Blz. 97. Het probleem van de euro is dus dat nooit afgesproken is hoe we geld brengen naar de plekken waar het nodig is. Moet dit gebeuren via leningen? Giften? Belastingen? Centrale bank? We willen er liever niet over nadenken.
Blz. 100. … Komt het erop aan ook in normale tijden reële behoeften te laten prevaleren boven financiële ideologie.

Enkele fragmenten:
Blz. 29. Sinds de jaren tachtig is er een duidelijke verandering in de betekenis van “waarde creatie”. De (neoliberale) econoom Milton Friedman (1912 – 2006) stelde in 1970 dat het de enige taak van managers is te zorgen dat de aandeelhouders, de eigenaren van een bedrijf, een zo hoog mogelijke winst verkrijgen. Sindsdien wordt meestal de maximale waardecreatie voor de aandeelhouder, impliciet of expliciet, als doel van management gezien. In de redenatie van Friedman is de aandeelhouder belangrijker dan de klant. De klant is een middel om waarde aan de aandeelhouder te leveren. Het doel of de bedoeling van management is daarmee strakker gedefinieerd en verschoven. Het gaat om waardecreatie voor de investeerder, de geldschieter, en niet voor andere betrokkenen bij een bedrijf, of voor een klant.
Blz. 31. Volgens de management leer bestaat de wereld uit markten. Er zijn markten voor talent, kapitaal en toeleveranciers. Of, zoals een econoom zou zeggen, er zijn markten voor arbeid, kapitaal en grondstoffen.
Blz. 39. Management als dienst aan financiële markten. De verschillen en de veranderingen die zich afspelen in het financieel management kunnen toegelicht worden aan de hand van verschillende soorten vragen die een directeur generaal zich kan stellen. Hij kan bijvoorbeeld de vraag stellen: Hoe maak ik voldoende winst om mijzelf en mijn medewerkers een salaris te geven en het bedrijf in stand te houden? Of: Hoe maak ik voldoende winst om bij de banken voldoende te kunnen lenen voor nieuwe investeringen? De rente op de lening van zijn bank is een gegeven dat hij accepteert. Zijn financieel engagement is erop gericht voldoende kapitaal te verkrijgen voor de onderneming.
Blz. 39…. Hij kijkt dus niet allen naar de financieringsbronnen voor zijn bedrijf, maar bij elke beslissing kijkt hij met een schuin oog naar andere potentiële investeerders of financiers. … De laatste dertig jaar is deze vraag meer en meer centraal komen te staan in de theorie van het financieel management: de vraag naar de opbrengsten van de aandelen, de opbrengsten voor de geldschieters. Het is een ontwikkeling die gelijk opgaat met de ontwikkeling van waardecreatie ten behoeve van de geldschieter. De theorie van het financieel management heeft al met al een heel andere betekenis gekregen. Het fundament is veranderd. De theorie redeneert nu niet meer vanuit de financierings vraag van het bedrijf, maar vanuit het rendement van de investeerder.
Blz. 140. In de ogen van een modelmanager is de overheid een organisatie als andere organisaties en kan daar mee vergeleken worden. Een overheidsorganisatie creëert waarde door diensten te leveren en inkomsten, bv Belastingen te genereren. De overheid is net zoals andere organisaties een ondernemende organisatie. Dit ordeningsdenkbeeld van de overheid als ondernemende organisatie staat echter op gespannen voet met het ordeningsdenkbeeld van de democratische staat…. De doelstelling van elk overheidsoptreden is ‘het algemeen belang’ te dienen. En wat algemeen belang is, is in een democratische rechtsstaat de uitkomst van politieke en maatschappelijke discussie.
Blz. 143. Haar (de overheid als een organisatie) belangrijkste klanten zijn markt partijen, want de overheid heeft de bijzondere taak om markten de faciliteren. (visie modelmanager)
Blz. 144. De scheiding tussen beleid en uitvoering is sinds de jaren negentig ook een mantra ven overheidsbeleid. Deze scheiding tussen beleid en uitvoering heeft uiteindelijk tot gevolg dat in de realiteit veel overheidsdiensten in een ‘ivoren toren’ zijn komen te zitten waar zij in splendid isolation beleid kunnen maken. Er is geen terugkoppeling meer uit de praktijk van de uitvoering richting het beleid. Het onderscheid tussen sturen en roeien maakt het mogelijk om steeds meer taken door marktpartijen te laten doen. De burgers, de klanten, hebben alleen nog maar met de uitvoerders , de marktpartijen te maken.
Blz. 145. De bedenkers van het NPM, David Osborne en Ted Gaebler, zijn wel van mening dat de overheid niet ‘gerund’ kan worden als een bedrijf, omdat een overheid nu eenmaal anders is. Dit vinden ze vooral omdat er binnen de overheid andere prikkels werken. Ondernemers willen winst maken, politici willen herkozen worden; bedrijven krijgen geld van klanten, overheden van belastingbetalers: bedrijven worden gedreven door competitie, overheden maken gebruik van monopolies. NPM = New public management.
Blz. 148. Ketens onderscheiden zich van bureaucratieën. Zij zijn zo ingericht dat elke organisatie haar eigen taak zo efficiënt mogelijk kan uitvoeren. Zodat zij het minste kosten , of de meeste waarde oplevert voor de geldschieters van de verschillende organisaties die deel uitmaken van de keten. … Bureaucratieën zijn anders ingericht. Meestal zijn zij on de loop der tijd gegroeid omdat er nieuwe taken ontstonden of omdat een andere belangenafweging moest plaatsvinden. Zij zijn zo ingericht dat het mogelijk is om afwegingen te maken tussen verschillende belangen, zowel van de overheid, de individuele inwoner als van alle inwoners. Een bureaucratie is norm gestuurd. Het bestuur bewaakt de normen en ziet erop toe dat deze gevolgd worden.
Blz. 156. Het algemeen belang geprivatiseerd. Inn het ordeningsbeleid van de modelmanager is de overheid ten eerste een organisatie die belastingen int en diensten levert, dus een ondernemende organisatie zoals alle andere organisaties. Ten tweede moet de overheid er voor zorgen dat er markten zijn en deze markten faciliteren. Dat laatste is in het ordeningsdenkbeeld van de modelmanager de belangrijkste taak van de overheid. De modelmanager van he NPM benoemden in de jaren negentig drie manieren om de makten te faciliteren: overheidstaken uitbesteden, inwoners tot klanten maken en overheidsmonopolies opheffen.
Blz. 167. Voor een ondernemende en faciliterende overheid is het algemeen belang identiek aan wat het goedkoopste is voor de overheid. En zo wordt het algemeen belang ondergeschikt aan de private belangen van de marktpartijen.
Blz. 169. In Nederland doen en denken niet alle politici als een modelmanager, maar er zijn weinig politici die de manier van denken van de modelmanager geheel naast zich neerleggen. De afgelopen decennia zijn steeds meer politici door de managemensleer beïnvloed en steeds meer politici zijn ook als manager opgeleid of hebben elders ervaring opgedaan met management.
Blz. 229. De modelmanager kan niet anders analyseren, denken en doen dan de modelmanager. Zo is er in het solipsistische gezichtspunt van de modelmanager ook minder waardering voor andere gezichtspunten. Er is niet alleen de realiteit van een grote ongelijkheid in inkomen en bezit, de modelmanager hecht ook minder waarde aan redelijke inkomens- en bezitsverhoudingen. Hetzelfde kan geconstateerd worden over een verminderde waardering voor vakmanschap, rechtvaardige arbeidsverhoudingen, tijd en aandacht in persoonlijke dienstverlening, in de zorg en in het onderwijs, maatschappelijke gelijkwaardigheid, en natuur en landschap, flora en fauna, kunst en cultuur. Modelmanagers creëren zo een eigen tunnelvisie.
Blz. 231. Verlichting betekent dat de mens zijn door hemzelf veroorzaakte onmondigheid achter zich laat. Dese onmondigheid is het onvermogen je verstand te gebruiken zonder de leiding van een ander. Aan jezelf te wijten is deze onmondigheid wanneer de oorzaak niet een gebrek aan verstand is, maar een gebrek aan vastberadenheid en aan moed om hier zonder andermans leiding gebruik van te maken. … Het is voor mensen makkelijker om zich aan te passen, dan om zelf kritisch na te denken. Blz. 232. Pluriformiteit houdt in dat eenn andere persoon kijkt en dat die andere persoon wel andere dingen ziet. Pluriformiteit is de blik van de ander, van de gast, niet van de gastheer.
Blz. 233. Voor een modelmanager is pluriformiteit echter lastig. Het bestaat niet in zijn wereld van markten en organisaties waarin iedereen als een homo economicus denkt en doet.
Blz. 236. Het ondervoede voorstellingsvermogen. (over onderwijs). Zij worden eerder tot dociele volgers opgeleid dan tot kritische reflectoren of actieve empathische leden van een gemeenschap. Zij worden eerder klaargestoomd voor een specifieke arbeidsmarkt, dan dat ze handvaten krijgen om zich te ontwikkelen tot zelfstandig denkende en oordelende wereldburgers.
Blz. 237. Een nieuw perspectief. Er is geen tienpuntenplan, transitieplan of economisch model voor een wereld zoals die zou moeten zijn. Toch zou de modelmanager hierom vragen…. Een realist past zich aan de heersende definitie van de situatie aan, maar vraagt zich niet af of hij de heersende definitie van de situatie ook de juiste situatie vindt.
Blz. 240. De modelmanager heeft altijd een concreet resultaat, een rendement, een eindig doel voor ogen en mensen zijn daarbij zijn hulpmiddel.
Blz. 242. Handelen is een manier om andere perspectieven te krijgen dan die van de modelmanager. Met handelen is het mogelijk bij te dragen aan een nieuwe werkelijkheid. De mogelijkheid voor een menswaardige en rechtvaardige wereld zijn eindeloos.
Blz. 245. Slot. Het enige wat nodig is, is dat het handelen bestaat uit stappen, vragen, opmerkingen die betekenis hebben voor andere mensen . Want dan verandert het perspectief. Tijd en aandacht geven, verantwoordelijkheid nemen voor het eigen handelen, in wisselwerking zijn met anderen, doen wat nodig is voor een ander, het eigen beoordelingsvermogen gebruiken. En zowel spreken als luisteren.

Enkele fragmenten:
Blz. 30. In de mate dat een wetenschappelijk discours een ideologie werd, verloor het de kwaliteit van het waarheidsspreken . Niet illustreert dit beter dan de crisis die in 2005 in de academische wereld losbarstte – de zogenaamde replicatiecrisis. Die crisis begon met een aantal zware gevallen van wetenschapsfraudefraude die aan het licht kwamen. Wetenschappelijke scans en andere beeldvorming werden gemanipuleerd.
Blz. 240 Het kind kan op dat punt twee mogelijke paden kiezen. Op het eerste pad deinst het terug voor de narcistische angst en probeert het de onzekerheid ongedaan te maken door zich nog hardnekkiger aan narcisme en (pseudo-à rationaliteit vast te klampen. Zo verglijdt het onvermijdelijk naar een steeds meer geïsoleerde existentie en uiteindelijk ook naar steeds meer angst en onbehagen. … De tweede mogelijkheid is dat het kind in de onzekerheid de ruimte herkent om op een creatieve manier invulling te geven aan het leven en eigenheid te realiseren: niet meer het object van de Ander hoeven te zijn, opent een ruimte om zichzelf te mogen zijn en een eigen persoonlijkheid te realiseren. Niet zozeer het genot van het object te zijn van de ander wordt nu het streefdoel, maar wel het graag gezien worden in de eigenheid als mens, in zijn eigen, singuliere manier waarop het keuzes maakt en zich als mens verhoudt tot andere mensen.
Blz. 244. Het ultieme weten bevindt zich buiten de mens. Het sluimert in de dingen. En de mens ontvangt het door als een snaar mee te trillen op de frequentie van de dingen.
Blz. 245. Ook het leren van een kunst kan als voorbeeld gegeven worden. Eerst leert men en logisch coherente set van regels en na eindeloos oefenen ontstaat er een soort aanvoelen dat alle regels overstijgt. Meer zelfs: de regels worden een ballast die men overboord moet gooien.
Blz. 249. Er sterven elke dag 35.000 kinderen door honger. Waarom brengt dit de massa niet in beroering en een virus wel? Waarom redden we vanuit ons rationeel mensbeeld deze jonge, hunkerende levens niet, tegen een veel lagere kostprijs dan deze die door het coronavirus bedreigd worden, zonder het verlies van burgerlijke vrijheid en zonder de gevaren die aan medische ingrepen verbonden zijn? Geen mens slaat in paniek van een kind dat crepeert aan de andere kant van de wereld. Dat is de ongemakkelijke waarheid. De rationaliteit en he humanisme van de Verlichting zijn in veel opzichten maskers en vijgenbladen. Ontdoe de mens van die makers en je kijkt in de ogen van de irrationaliteit; kijk achter het vijgenblad en de ratio en je vindt er oeroude menselijke ondeugden.

Enkele fragmenten:
Blz. 33. Het belang voor mensen om hun eigen zin en betekenis te bepalen is geen filosofische bijzaak. De ruimte die we daarvoor beschikbaar hebben geeft vrijheid en maakt het leven voor alle mensen de moeite waard. Leven is een veilige cocon, maar beroofd van deze vrijheid, vormt het schrikbeeld van menselijk verlies.
Blz. 43. Een metafoor voor de verwoestijning van de ruimte van samenleven, is het plexiglasscherm dat na de uitbraak van het coronavirus overal in de publieke ruimte verscheen om mensen tegen elkaar te beschermen. Uit veiligheidsbelang moesten de nu “secundaire belangen” van interactie, emotionele en fysieke binding en blikverruiming eraan geloven. Achter een kuchscherm is de ander niet primair een gesprekspartner, maar veeleer risicofactor. Niet alleen de sociale realiteit verandert, maar ook de perceptie van wat iemand anders betekent.
Blz. 146. Met lede ogen zien we aan hoe onze eigen afhankelijkheid van industriële outsourcing leidde tot de geleegde roofbouw op de planeet. Is deze wereld van beton en asfalt, van in plastic verpakte vleesvervangers, werkelijk de gewenste uitkomst van alle bijeengepakte inspanningen van de menselijke vindingrijkheid?
Blz. 171. Wij zijn veilig want wij zijn vrij, moet de formule zijn. Want in het bezit van verantwoordelijkheid en invloed openbaart zich de vrijheid om van betekenis te kunnen zijn. En indirect verschaft dat weer veiligheid, omdat het ons minder afhankelijk maakt. In samenspraak met anderen vinden mensen moed, plezier waardigheid, erkenning. Zaken die volgen uit de inzet van onze capaciteiten voor interactie en collectieve verbeelding.

Enkele fragmenten:
blz. 44. Voor Eric Alliez en Maurizio Lazarro moeten de oorzaken van het vervagen van de parlementaire democratie gezocht worden in de financialisering van de economie, die reeds tijdens de Eerste Wereldoorlog begon, en in de groeiende dominantie van de uitvoerende macht.
Blz. 46. Tegen de waanzinnige arbeidsdeling, volgens dewelke de politiek representatief moet zijn (en goed moet overkomen), terwijl de kunst de plek bij uitstek is geworden waar politieke radicaliteit zichtbaar wordt, moeten we ons radicale vormen van politieke representatie voorstellen, opdat we het politieke in de politiek zouden kunnen redden.
Blz. 239. Met andere woorden: democratie moet worden gedefinieerd als een ruimte van verzet.
Blz. 242. Politiek is vandaag de zaak van (globale) Velen: het gaat om de co-existentie van miljarden mensen, van wie velen in grote nood, op deze ene, niet onuitputtelijke planeet.

Enkele fragmenten:
Blz. 56. Lemaire deconstrueert Herskowitz' hoger aangehaalde definitie van het cultuurrelativisme die zegt dat een individu zijn ervaring alleen maar kan interpreteren in termen van zijn 'enculturatie' (zijn behoren tot een bepaalde cultuur). In feite komt dit neer op cultuurdeterminisme. Lemaire valt deze stelling aan. Ten eerste omdat er naast culturele ook andere (psychische, biologische, sociale) determinanten het menselijk gedrag bepalen. Ten tweede omdat deze stelling het individu iedere mogelijkheid ontzegt zijn cultuur te transcenderen.
Blz. 76. Rudyard Kipling: Take up the white mans burden
Send for the best you breed
Go, bind your sons to exile
To serve your captives need;
To wait, in heaven harness,
On fluttered folk and wild
Your new -caught sullen peoples
Half devil, half child
"Half duivels" en" half kinderlijk": dit is Kiplings poëtische vertaling van een wijdverbreide ideologie over de primitieve mens in de kolonies, de incarnatie van de onschuld, van alles wat natuurlijk en authentiek is, en tegelijkertijd de incarnatie van het het losbandige, het afzichtelijke. Tussen die twee uitersten kon de westerse verbeelding haar intieme fantasieën projecteren en intussen blijven geloven dat extreme vormen van geweld en onderdrukking een beschavingsopdracht dienden.
Blz 80. De ultieme keuze van de intellectueel is of hij zich verbindt met de stabiliteit van de overwinnaars en de machthebbers dan wel - en dit is de moeilijkste weg - of hij de stabiliteit beschouwt als een noodtoestand die de minder fortuinlijken met volledige uitroeiing bedreigt, en getuigenis aflegt van de ervaring van ondergeschiktheid, en van de herinnering van vergeten stemmen en personen.
Blz. 80 Da macht om verhalen te vertellen , of om te voorkomen dat er ook andere verhalen ontstaan of worden verzonnen, is zeer belangrijk voor de cultuur en het imperialisme , en daardoor zijn beide nauw aan elkaar verwant. Het belangrijkste is dat het volk in de koloniale wereld dankzij de grote verhalen over emancipatie en verlichting in opstand is gekomen en werd gestimuleerd om het imperialistische juk af te werpen; ook veel Europeanen en Amerikanen werden door deze verhalen en hun hoofdpersonen wakker geschud, en ook zij gingen strijden voor nieuwe verhalen over gelijkheid en gemeenschappelijkheid van de mens.
Blz. 83. Etnologen hebben vaak hun bewondering geuit voor de eenheid, het evenwicht en de harmonie van de Afrikaanse beschaving en van de zwarte samenleving, die tegelijk gebaseerd is op de gemeenschap en op de persoon, en waarin op basis van dialoog en wederkerigheid, de groep prioriteit heeft ten opzichte van het individu zonder het te verpletteren , maar door het ruimte te geven om open te bloeien als persoon.
Blz. 108. In “Lettres Persanes” (1721) van Montesquieu bezoeken perzen Europa en zij berichten het thuisfront over de vreemde maatschappij die zij eraan treffen. Het is een van de vele voorbeelden van hoe Europa via een reisverslag erin slaagt om naar zichzelf te kijken door de ogen van een ander. Maar de vraag is ‘hoe anders die ogen zijn. De vreemdeling wordt dan de personificatie van de scherpzinnige en ironische geest van de filosoof, zijn dubbelganger, zijn masker. Hij is de metafoor van de afstand die wij van onszelf zouden moeten nemen om de ideologische en sociale veranderingen weer kracht bij te zetten.
Blz. 110. Diaspora legt er de nadruk op dat in onze geglobaliseerde wereld iedere vorm van identiteit of identificatie het gevolg is van verplaatsing, vermenging, migratie of communicatie op afstand. Iedere identiteitspositie is op die manier inter-, multi- of transcultureel…. Sommige nomaden vliegen eerste klas en andere verplaatsen zich nog per kameel.
Blz. 125. Mensen zijn meer kinderen van hun tijd dan van hun ouders (Marc Bloch)

Enkele fragmenten:
Blz.8. Het is moeilijk iemand inzichten bij te brengen als zijn loon afhangt van zijn gebrek daaraan
Blz.15. Tussenkomsten van Imperia zijn bedoeld om investeerders te verrijken en de wereld voor beleggers te beveiligen. Blz. 38. Links is voor mij de groep van individuen, organisaties en regeringen die pleiten voor een egalitaire politiek van herverdeling en voor sociale dienstverlening aan gewone mensen ten koste van de geprivilegieerde belangen van de rijke, bezittende klasse…. Rechts houdt zich ook bezig met een herverdelingspolitiek maar die gaat precies de andere kant op. Rechts behartigd de belangen van het privékapitaal en van de rijke elite. Rechtse regeringen en groepen, ook de fascistische onder hen, vinden dat de arbeid, de markten en de natuurlijke rijkdommen van andere landen moeten bijdragen tot de verdere verrijking van de bezittende klasse.
Blz. 101. De imperialisten en de plutocraten spreiden hun web uit over de hele wereld. Ze stelen grondstoffen, markten en vergaren zo almaar meer rijkdom. Deze aanhangers van het laisser faire koesteren zich in hun eigen immense weelde en heffen eindeloze lofzangen aan voor de mythische vrije markt, een magisch mengsel van individuele hebzucht en zogenaamd collectief profijt.
Blz. 179. Door ons ervan bewust te worden dat een imperium maar zo sterk is als de leugens die het verkocht krijgt, vergroten we de kans om een echte en leefbare democratie op te bouwen in een vreugdevolle en leefbare wereld van bevriende naties.

Enkele fragmenten:
Blz. 23 Ook de zorg en het onderwijs zijn een markt geworden. Alles staat daarbij in het teken van efficiëntie en effectiviteit.
blz. 47. Het gaat om een financieel economische crisis, een ecologische crisis en een De derde weeffout is de allocatie van geld. 95% van het nieuw gecreëerde geld gaat naar de virtuele economie en wordt gebruikt om meer geld te creëren. Hierdoor ontstaan bubbels op de financiële markten en de huizenmarkt waardoor het systeem zichzelf vroeg of laat opblaast. morele crisis die allemaal met elkaar verbonden zijn.
blz.48. De eerste weeffout in het financieel ecionomisch systeem is dat er nog altijd geen rem zit op de omvang van de financiële sector. Die is in termen van het brutoe nationaal product vandaag viermaal zo groot als de reêle economie.
Blz. 49. De derde weeffout is de allocatie van geld. 95% van het nieuw gecreëerde geld gaat naar de virtuele economie en wordt gebruikt om meer geld te creëren. Hierdoor ontstaan bubbels op de financiële markten en de huizenmarkt waardoor het systeem zichzelf vroeg of laat opblaast.
Blz. 50.De conclusie is dat in ons huidige financieel-economische systeem financiële waarden belangrijker zijn dan sociale en ecologische waarden. Op lange termijn is dit onhoudbaar en blaast het financieel-economische systeem zichzelf op, want het is doodziek en hangt permanent aan een infuus. Blz. 52. Door al dit plastic vinden jaarlijks een miljoen zeevogels de dood.
Blz. 57. Maar dit is geen spel: als we fossiele technologie vervangen door duurzame technologie, dan creëren we een nog groter monster.
Blz. 58. Ingebed in de huidige, op onbeperkte groei gestutte economie is de transitie tot mislukken gedoemd. Een succesvolle energietransitie en oplossing voor het klimaatprobleem impliceren een waardenomslag vanuit een ander economisch paradigma. We wijzen nog te veel naar de systemen en leggen de problematiek nog altijd buiten onszelf. Maar wij zijn het systeem. De systemen zijn zo diep in ons gaan zitten dat wijzelf de grootste beperkende factor zijn geworden en een wezenlijke oplossing in de weg staan. Dit brengt ons tot een morele crisis.
Blz. 58. Wij hebben echter ook een neiging tot overorganiseren, en de systemen nemen het dan langzamerhand van ons over. Dan komt een moment dat ze ons in de weg gaan zitten, omdat alles te complex en te bureaucratisch wordt.
Blz. 59. Kijk naar de zorg, het onderwijs, de arbeids- en pensioenvoorzieningen. Die hebben we allemaal in de de negentiende eeuw opgezet en in de twintigste eeuw uitgebouwd. Heel lang heeft dat goed gefunctioneerd, maar de onderliggende uitgangspunten zijn en blijven negentiende-eeuws, namelijk collectivistisch en egalitair. Anders gesteld: ieder mens is gelijk, terwijl we nu weten dat ieder mens juist ongelijk is.
Blz. 60 . Een epidemie van misinformatie, waardoor het wantrouwen tegenover maatschappelijke instituties en leiders wereldwijd groot is.
Blz. 144. Zo vloeien niet alleen de miljoenen euro’s aan subsidiegelden, maar ook de winst die deze zonneparken in een periode van twintig jaar realiseren naar het buitenland. Al dat geld komt niet ten goede aan de regio’s en de lokale bewoners: slechts 4% van de productie door zonneparken is in lokaal eigendom, terwijl inwoners en lokale bedrijven ook financieel beter zouden moeten worden van een zonnepark. In het klimaatakkoord is 50% lokaal eigenaarschap het streven, maar dit is juridisch niet afdwingbaar.
Blz. 205. Dat kan door meer vanuit vertrouwen te werken, en minder vanuit controle en beheersing (wantrouwen). Geef scholen de tijd, ruimte en het vertrouwen om met eigen oplossingen te komen. Hetzelfde geldt voor zorginstellingen. Geef burgers en burgercollectieven de ruimte om met eigen ideeën en plannen te komen, en help ze ook om die te realiseren middels een faciliterende overheid, ook door belemmeringen in wet- en regelgeving weg te nemen.

Enkele fragmenten:
Blz. 65. Aangezien honger doorgaans niet wordt veroorzaakt door een voedseltekort, maar door een gebrekkig recht op voedsel, is het een bij uitstek menselijke aangelegenheid, die sterk samenhangt met de maatschappelijke orde. … Als ze een rechtvaardig distributiesysteem hadden, zouden de meeste landen hun hele bevolking kunnen voeden.
Blz. 148. Plutarchus: “De wens om een beschaving aan onbeschaafde mensen op te leggen is een voorwendsel dat kan dienen om hebzucht naar andermans bezittingen te maskeren”.
Blz. 186. Smith streeft duidelijk naar een maatschappij die de menselijke waardigheid en de ”natuurlijke vrijheid” respecteert, waarin ieder mens contracten kan sluiten en kan ruilen, met name waar het gaat om zijn eigen arbeidsvermogen, zonder inmenging waardoor zijn omstandigheden vervallen tot die van een kruiperig en onderdanig dier. Zijn belangrijke toevoeging aan de stoïsche traditie is het inzicht dat economie afspraken cruciaal zijn voor de volledige expressie van de menselijke waardigheid, en dat die onze maatschappelijke betrekkingen ofwel wederzijds respectvol en wederkerig maken ofwel onderdanig en misvormd. Respect voor de menselijke waardigheid vereist een ruime mate van vrijheid voor werkers, inclusief vrije beroepskeuze en vrije beweging van de ene stad naar de andere. Blz. 187 Wat hem (Smith) het meest irriteert aan het huidige gedrag van de staat is niet dat die actief is, maar dat die op de verkeerde manier actief is, gegijzeld door rijke belangengroepen, in plaats van te delibereren in het licht van “een bredere visie op het algemeen welzijn”.
Blz. 189. In zijn argumenten voor lonen waarvan je fatsoenlijk kunt leven benadrukt hij dat arbeiders in feite beter werken als ze goed betaald worden, en zinspeelt hij op de rechtvaardigheid als afzonderlijke overweging: “Bovendien is het niet meer dan rechtvaardig dat zij die de hele bevolking voeden, kleden en van woningen voorzien dan althans als zodanig profiteren van de opbrengst van hun eigen arbeid dat ze zelf naar behoren gevoed , gekleed of gehuisvest kunnen worden.
Blz. 194. Nu merkt hij (Smith) op dat de verdeling van arbeid een fnuikend effect heeft op de menselijke vermogens: De man die zijn hele leven lang enkele simpele handelingen verricht, misschien ook nog steeds met hetzelfde resultaat, heeft geen reden meer om zijn geest in te spannen of om zijn vernuft te oefenen met het vinden van oplossingen voor problemen omdat die zich nooit voordoen. En dus verleert hij het vermogen om zijn verstand te gebruiken en wordt hij vaak zo stompzinnig en onwetend als een mens maar kan worden.
Blz. 195. In barbaarse samenlevingen gaat dat anders, vervolgt Smith, want daar verricht iedereen allerlei verschillende werkzaamheden en wordt het verstand scherp gehouden. Iedereen moet een krijger, een staatsman, een rechter en dergelijke zijn. “Iedereen doet vrijwel alles en kan vrijwel alles doen wat anderen ook doen” en zo ontwikkelen mensen hun vermogens op veelzijdige wijze.
Blz. 278. Ik (de auteur) betoog dat mijn versie van de capabiliteitsbenadering in veel opzichten handen en voeten geeft aan de inzichten uit de traditie, door nadruk te legen op de prioriteit van individuele rechten, waarbij ieder individu een doel op zich is en niemand slechts een middel tot andermans doel; door het morele belang van de natie krachtig te verdedigen, en door te benadrukken dat het intellectuele domein ten zeerste moreel is….
Dat er geen samenhangende methode bestaat waarmee de plicht van rechtvaardigheid kan worden gescheiden van de plicht om materiële steun te bieden.

Enkele fragmenten:
Blz. 51. Anderzijds kan het kapitalisme, als een productiewijze waarbij de ‘industrie’ als voornaamste bron van accumulatie werd beschouwd, geen vaste voet aan de grond krijgen zonder een nieuwe soort sociale discipline te creëren die het productievermogen van de arbeidskrachten zouden bevorderen. Dit betekende een historische strijd tegen alles wat een grens stelde aan de volledige uitbuiting van de arbeider, te beginnen met het web van relaties dat de individuen verbond met de natuurlijke wereld, met andere mensen en met hun eigen lichaam. De sleutel tot dit proces was de vernietiging van de magische visie op het lichaam die in de middeleeuwen de overhand had en waarbij aan het lichaam krachten werden toegekend die de kapitalistenklasse niet kon uitbuiten, die onverenigbaar waren met de transformatie van de arbeiders tot werkmachines, en die zelfs het verzet va, de arbeiders konden versterken. Dit waren sjamanistische krachten die in prekapitalistische, agrarische samenlevingen werden toegeschreven aan allen of aan speciale individuen, en die in Europa ondanks eeuwen van kerstening voortleefden en vaak waren opgenomen in christelijke rituelen en geloofsovertuigingen.

Blz. 100. Op verschillende manieren zijn ook, de beschuldigingen van hekserij het gevolg van de sociale vervreemding die ontstaan is door de ‘integratie’ in de wereldeconomie en de neiging die mannen hebben om hun economische frustraties op vrouwen af te reageren, en ze zelfs van het leven te beroven om zich staande te kunnen houden in de kapitalistische maatschappij. Deze nieuwe heksenjachten liggen ook in het verlengde van de wereldwijde terugkeer van ‘het bovennatuurlijke” in het politieke discours en onder de bevolking (bv.” de satanische cultussen in Europa en de VS), een verschijnsel dat kan worden toegeschreven aan de snelle toename van het aantal fundamentalistische religieuze sekten, maar dat niet toevallig is ontstaan in samenhang met de liberalisering van het economische en politieke leven in Afrika.
In mijn analyse concludeer ik dat feministen , als ze mobiliseren tegen deze flagrante schendingen van de vrouwenrechten, ook de instanties die de sociale en materiële omstandigheden hebben gecreëerd die deze schendingen mogelijk maken. Hieronder vallen de Afrikaanse regeringen die niet ingrijpen om de moorden te voorkomen of ze bestraffen maar ook de Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds en hun internationale bondgenoten – de VS, Canada en de Europese Unie. Het is door hun economisch beleid dat de lokale economieën zijn vernietigd en het Afrikaanse continent opnieuw is gekoloniseerd, aan gezien ze in naam van de “schuldencrisis” en het “economisch herstel” de Afrikaanse landen hebben gedwongen tot meedogenloze bezuinigingen en regeringen een groot deel van hun beslissingsmacht hebben ontnomen. Het allerbelangrijkste is dat feministen de Verenigde naties moeten aanklagen die lippendienst bewijze aan de vrouwenrechten , maar economische liberalisering als millennium doelstelling stellen en in stilte toekijken hoe heksenjagers oude vrouwen in Afrika en vele andere delen van de wereld demoniseren, uit hun gemeenschap verdrijven, in stukken hakken of levend verbranden.

Enkele Fragmenten:
Blz. 21; Omdat moderne technologische middelen een rationele organisatie van arbeid hebben bewezen de wereld te kunnen vernietigen, nemen we aan dat ze ons ook in staat moeten stellen haar te redden. We zweren bij rocket science, ook heel letterlijk. Dat we in staat zijn satellieten en ruimtestations in banen om de aarde te laten beschrijven en sondes naar verre planeten te sturen, beschouwen we als een hoopvol teken, los van de informatie waarvan geavanceerde systemen ons voorzien.
Blz.35. Laat mij tenslotte terugkomen op mijn bedenkingen bij de term ‘globalisering’. De voorstanders ervan zijn in mijn ogen als degenen die uit het raampje van een vliegtuig kijken naar de vloed van licht in de nacht en zeggen: ”Het is goed”. Ze bekijken dingen werkelijk vanuit een globaal perspectief – en globaal betekent hier: zonder oog voor details. Wat gebeurt met mensen – dat laat zich echter niet in grote woorden begrijpen. Het is altijd een verzameling menselijke verhalen.
Blz. 39.(volgt op verhalen van verplaatsing van mensen). Maar wat zich in de afgelopen decennia in Kameroen heef afgespeeld, en simultaan op vele andere plaatsen in de wereld, kan niet zo makkelijk aan “buitenlandse inmenging’ worden toegeschreven. Allerlei krachten lijken in dezelfde richting te hebben geduwd. Een belangrijke factor was dat iedereen er ven doordrongen raakte dat je diploma’s nodig had om te kunnen slagen in de moderne wereld. In kostscholen werden kinderen losgeweekt uit hun traditionele omgeving, en werd een aspiratie ingeplant om verder te studeren inde stad, en om het waar te maken. Deze scholen zetten in zekere zin het werk verder van missionarissen en zendelingen die actief traditionele vormen van religie en moraliteit ondermijnden, zelfs als erkenden dat die, veel effectiever dan dat wat wij ervoor in de plaats stelden, een rem hadden gezet op asociaal gedrag. Om een fatsoenlijke opleiding te bekostigen (de beurzen voor iedereen behoorden al gauw tot het verleden) was meer geld nodig dan met werken op het land kon verdiend worden. Een betaalde baan werd voor steeds meer mensen een noodzaak. Blz. 42. Onder de eigen tradities verstaat men steeds meer specifieke culturele gebruiken, en die krijgen een folkloristisch karakter. Ver van huis komt men van tijd tot tijd bijeen, in traditionele kledij, en dan worden er traditionele maaltijden opgediend. Zo viert men de eigen culturele ‘identiteit’. Juist de tradities die een leven mogelijk maken waarop mensen als het ware verliefd kunnen worden – een leven dat zijn vorm dankt aan veel meer dan conventies en regels – dreigen in verdrukking te komen of in vergetelheid te geraken.
Blz. 44. Wat doen we? We vernietigen historisch gegroeide gemeenschappen, die mensen de mogelijkheid bieden om op zowel eenvoudige als waardige manier mens te zijn , en we kanaliseren het grootste deel van de menselijke energie naar een strijd om voorrechten, of zelfs elementaire levensbehoeften, waarin er voor velen weinig of niets te winnen is. Gemeenschappen maken soms letterlijk plaats voor wolkenkrabbers vol kantoren of appartementen voor de superrijken, voor bedrijventerreinen, voor woonblokken en werkkampen, of voor industriële landbouwbedrijven.
Ze behandelen de wereld en de aarde alsof ze van niemand zijn, alsof ze enkel uit grondstoffen en andere bruikbare materialen en instrumenten bestaat. Wat ze daarvan maken, dat is in hun ogen het enige dat telt – naast de eventuele winsten die ze willen boeken, natuurlijk.
Blz. 47.Wat er rest van de in tradities gecultiveerde menselijkheid is in de grote steden als het gras tussen de tegels, en het lijkt zinloos om je af te vragen wat er had kunnen groeien op de plekken die door de tegels bedekt zijn. De behoeften waarin de grootstedelijke voorzien zijn de behoeften van mensen die zich niet meer gebonden voelen aan concrete gemeenschappen. Talenten die niet kapitaliseerbaar zijn worden afgeschreven. Individuen zien zich gedwongen met elkaar, te wedijveren. Alles is vervreemdbaar, alles moet bevochten en verdedigd worden.
Blz. 48. Mensen uit verschillende culturen zijn het vrij snel eens, dunkt me, over dingen die je moet kennen en meegemaakt moet hebben om werkelijk mens te zijn. Je moet zijn opgegroeid in een omgeving waarin kinderen spelletjes kunnen spelen, waarin moeders wiegeliedjes zingen, vaders rare gezichten trekken, mensen onbedaarlijk lachen om iets wat niet na te vertellen is, mensen met heilige ernst bepaalde rituelen uitvoeren, mensen verantwoordelijkheid nemen voor de stemming in een groep, mensen met een opgewekt gemoed huishoudelijke taken verrichten, mensen elkaar bemoedigen en elkaar steunen….
Blz. 85. Wie beweert dat technologie het leven gemakkelijker maakt, stuit op het gegeven dat het leven van de meeste mensen, (zelfs in het rijke westen) er helemaal niet gemakkelijker op is geworden in de afgelopen decennia. ….. In theorie was het mogelijk geweest om te zeggen, na de ontwikkeling van de wasmachine, bijvoorbeeld: nu is het leven gemakkelijk genoeg, en kunnen wij de innovatie op een laag pitje zetten. …..Elke toename van efficiëntie is gebruikt om een verdere toename van efficiëntie mogelijk te maken…. Als alle mogelijkheden om een verdere uitbreiding van mogelijkheden mogelijk te maken niet continu benut worden stort de economie in mekaar.

Twee fragmenten:
blz. 37: Kritisch in de wereld staan is een mentaliteit, een mentale houding. Daartoe werden nieuwe generaties bewust opgevoed, geschoold en gevormd. Opgroeien betekent in ego-emancipatorisch opzicht geleidelijk aan afstand nemen van wat vanzelfsprekend is en waarvan je afhankelijkbent. Op straat leer je van je af te bijten, als leerling of student leer je je eigenpositie te bepalen. Dit individualiseringsproces vindt paradoxaal genoeg via groepsidentificatie plaats: je neemt afstand van een groep door je met een andere groep te identificeren en je erbij aan te sluiten.
Blz 41: (verwijzing naar Claude Lévy-Strauss) In het wilde denken(1962) doet deze structuralistische antropoloog verslag van zijn onderzoek bij de indianenstammen. Ons “getemde denken” verschilt van hun “wilde denken” met zijn totemisme en mythische verbeelding. Maar in tegenstellong tot het hegeliaanse vooruitgangsdenken, ziet Lévy Strauss wat hij bestudeert niet als een irrationeel voorstadium. Hij laat juist zien dat alle culturen hun eigen specifieke samenhang en focus hebben: een betekenisvolle rationaliteit.

Mijn bedenking:
Worden generaties echt opgevoed om kritisch te denken? De scholing die nu wordt aangeboden lijkt mij toch eerder een inprenten van waarheden, wie zich niet kan aanpassen wordt psychologisch bijgestuurd of gevangen gezet. Mij komt het alleszins voor dat de scholing die nu wordt aangeboden gericht is op nuttig zijn in een productieproces dat vooral gericht is op winst voor de meest op winst gerichte mensen. Loopt deze beschaving overigens niet vast in haar blinde vlekken, de combinatie van technologie, en blindheid voor de eigenschappen van onze levensomgeving, gecombineerd met mateloze hebzucht aan de ene kant en ongegronde gehoorzaamheid aan de andere kant leidt ons naar een ramp indien wij er niet in slagen het roer om te gooien? Kan je ook niet gevormd worden door je af te zetten tegen een groep zonder dat je onmiddelijk door een andere groep gevormd wordt?
Misschien moet ik het boek herlezen, heb ik iets over het hoofd gezien.

Enkele fragmenten:
Blz 50 “We zijn nooit klaar de ander van alle kanten te bekijken”, schrijft André Baliou met vlotte pen. Hoe zouden we dat aandurven zonder liefde, zonder vriendschap. Hoe zouden we dan het onmogelijke aandurven de wereld te zien door de ogen van een ander? Om een kans op slagen te hebben moeten er gevoelens bij zijn die voortduren: vriendschap of liefde. Zonder deze emoties zou het ronduit onmogelijk zijn de verandering van standpunt te ervaren.
Blz.52. Bij een romantische of vriendschappelijke ontmoeting gaat het er ook om de ander tot zijn recht te laten komen, in anders zijn.
Blz.66 De mens in opstand kan ‘nee’ zeggen tegen onrecht, tegen wat onacceptabel is. Hij zegt dit niet alleen namens zichzelf, maar namens alle mensen. Hij denkt dat geen enkel mens zou moeten accepteren wat hij zelf niet kan accepteren. ‘De slaaf verheft zich voor ieder bestaan tegelijkertijd’ schrijft Camus. Maar hij legt de nadruk op het feit dat ‘neen ‘ zeggen tegen het onrecht altijd gepaard gaat met volmondig ja zeggen tegen het leven. Door nee te zeggen tegen wat onaanvaardbaar is, stemt de opstandige in met het leven zoals het zou moeten zijn. Blz. 79. Om je te kunnen ontwikkelen moet je een ander ontmoeten, niet alleen jezelf.
Blz. 81. Door een goede ontmoeting groei ik, word ik beter, opent de wereld zich voor me…. Er sluimert veel levenskracht in ons dat wacht op het juiste moment , op de goede gelegenheid om zich te ontplooien.
Blz. 103. Kortom, onze ontmoeting had ook niet kunnen plaatsvinden. Met die bedenking sluit ik me aan bij die filosofen van de contingentie, zoals Epicurus of Sartre. daartegenover staan de filosofen van de noodzakelijkheid, bijvoorbeeld Mardus Aurelius of Spinoza. Die laatsten geloven dat alles gebeurt volgens een hogere noodzakelijkheid. … Als ons levenslot wordt bepaald door het lot, bestaat er geen vrijheid om onze ontmoetingen te beïnvloeden.
Blz. 104. Kijken naar de werkelijkheid en naar onze ontmoetingen met het begrip van contingentie voor ogen, is een goede manier om veel uit het leven te halen en het op waarde te schatten. Je kunt je dan steeds blijven verwonderen over de verrassingen die het leven in petitie heeft en over het simpele feit dat het leven er is.
Blz. 108. Een dergelijke serendipiteit – een ontdekking of vondst dankzij toeval of dwaling – was niet mogelijk Geweest zonder handeling.
Blz. 129. Dat hoort ook bij de ontmoeting: dat onze voorstelling van de wereld en van de anderen, onze vooroordelen, worden uitgewist door de werkelijkheid. … Beschikbaar zijn vereist dus dat we onze verwachtingen, maatstaven en vooroordelen bijstellen.

Enkele fragmenten:
Blz. 35 Het is eerder dat het professionalisme over ons een hangt, ons doordringt en door ons heen schijnt. Wij leven met de gevolgen van het professionalisme, nemen allemaal de ideologie ervan in ons op en kunnen er lastig weerstand aan bieden. Er lijkt iets soortgelijks te gebeuren als wat er volgens de zeventiende-eeuwse theoloog Blaise pascal gebeurt met “geloven”. Wanneer iemand leert geloven in God, doet hij dat automatisch, “uit gewoonte”. Alleen heeft geloof in mijn verhaal weinig te maken met een hemelse Vader. Het gaat om geloven in een aards geloofssysteem, namelijk de ideologie van het professionalisme, die onze maatschappij domineert…. Deze ideologie weet hoe ze de menselijke werkelijkheid moet classificeren en kwantificeren, maar doe dat steeds mee in termen van religie in plaats van rationaliteit, niet als wetenschap maar als theologie.
Blz. 37. Om de efficiëntie doeleinden te bewaren is een systeem van controle ontstaan, die alleen maar heeft geleid tot meer papierwerk, niet minder. In alle geledingen van het maatschappelijke leven en van de overheid controleren momenteel nieuwe initiatieven de werkprestaties….richt zich niet alleen op resultaat maar ook op meetbaarheid….miljoenen uitgegeven aan monitoren, bewaken, definiëren, herdefiniëren systematiseren,….
Blz. 67. Maar de waarheid is dat big data slechts zo groot of zo klein is als de geest die de gegevens analyseert, even betrouwbaar of manipuleerbaar als de voorvechters die er zo enthousiast over zijn. Blz. 106. Amateurs maakten onder het volk initiatieven los. Ze straalden uit dat het zin heeft om je met politiek bezig te houden, iets wat een professionele bureaucratie nooit is gelukt en misschien nooit zal lukken. Hier werd de polis bestuurd door volksvergaderingen die regelmatig bijeenkwamen. Er waren geen professionals die van boven aan de touwtjes trokken. “ Publieke functionarissen” werden aangewezen door het lot. Bovendien was de polis, aldus Bookchin, niet alleen een hooggeacht doel op zichzelf, maar ook een “school” die de hoogste deugden van de burgers vormde en uitdrukte. Op haar beurt bemoeide de politiek zich niet alleen met de opvoeding van de burger tot een politiek individu, iemand die in zichzelf het vermogen heeft ontwikkeld om te handelen in het algemeen belang. Blz 106 In de jaren vijftig “sliep parijs nooit helemaal”, zei Debord, “Ze gaf je elke nacht de mogelijkheid om in drie verschillende buurten uit de band te springen. Haar bewoners waren nog niet verdreven en verspreid”. De stad hasd nog tijd voor onhandelbaar uitschot, voor het zout der aarde, voor mensen die oprecht van plan waren de wereld in brand te steken, om haar beter te laten schitteren.
Blz. 107”Tijdens mijn jaren als jongvolwassene” zei Debord,”bewoog ik me langzaam maar onvermijdelijk, en met wijd open ogen, naar een leven vol avontuur. Ik moest er niet aan denken dat ik zou studeren voor een of ander geleerd beroep waarmee je later een vaste baan kon krijgen. Die kwamen me allemaal volkomen vreemd voor en stonden lijnrecht tegenover hoe ik in het leven stond.”
Blz.114. Met conformisme drukken deze bevoorrechte professionals hun wanhopige behoefte uit om de tijdelijke voordelen van hun positie te behouden. … Hun hele persoonlijkheid snijden ze naar hun baan toe, ze worden hun baan, smeden hun professionele werk en persoonlijke leven aaneen tot een naadloos maar heilloos bondgenootschap.
Blz 129. Niets is van onszelf, behalve tijd. Of je nu amateur bent of professional, je leeft maar een keer, en de tijd wacht op niemand…. Veel werkloze mensen zijn blij dat ze niet langer in de tredmolen lopen. Maar continu dreigen bureaucraten achter hen aan te komen en hen te vernederen.
Blz 140. Bijna alles wat we horen van mensen met macht is futloos of frauduleus…. Politici worden niet gemotiveerd door bekommernis om moraal en rechtvaardigheid, maar door oppervlakkiger, meer naar binnen gerichte overwegingen. Ze hebben geen voeling met wat mensen rechtvaardig vinden, maar met wat het bedrijfsleven hen vertelt. Ze hebben paternalisme omgevormd tot directeurschap, overheidsbestuur tot overheersing door accountants.
Blz.166 . Het punt is niet dat amateurs het noodzakelijkerwijze beter zouden doen dan deskundigen, maar eerder dat de pedante houding , hun gebrek aan nieuwsgierigheid, hen gevaarlijk maakt.
Blz.171 Zodra je in een vorm geperst bent, is het lastig om daar weer uit te breken. Het is veel lastiger om liefhebber van het leven te worden dan een deskundige van het leven. Aan de andere kant hebben deskundigen het waarschijnlijk het moeilijkst om uit hun vorm te breken.
Blz 184. De basis van je arbeidsproces is gescheidenheid geworden….. Deze gescheidenheid is een “isme”: het professionalisme van de baan. Tegelijkertijd is het een “isering”: de professionalosering van de baan, van het individu, van de samenleving. Gescheidenheid is ion zoverre een bron van kwade trouw in het individu en in zijn situatie, dat meer en meer mensen zich een situatie kunnen voorstellen die vol zit met mogelijkheden, met alternatieven die zij voor ogen kunnen houden, waarvoor ze kunnen strijden, waarnaar ze kunnen reiken en die ze kunnen realiseren. Omdat mensen te lang en te hard moeten werken, vaak in banen die niets voor hen betekenen, raken er steeds meer van hen afgestompt en verdoofd.
Blz 193.Intussen is evident dat veel banen doodlopende straten zijn., uitsluitend ontworpen om de ideologie van werken te bestendigen…..Tal van mensen hebben banen die zo betekenisloos zijn dat hun arbeid in feite overbodig is, hoe druk ze ook met van alles bezig zijn.

enkele fragmenten:
Blz 70: De vraag is niet of de “wereld van morgen” de “wereld van vroeger” zal vervangen , maar of de oppervlakkige wereld haar plaats niet eens eindelijk zou kunnen afstaan aan de wereld van de alledaagse diepte. Hoe leggen we het aan om de diepte die mensen tijdens de lockdown hebben leren waarderen niet opnieuw kwijt te raken? De vraag is niet onbelangrijk want op dit moment zijn we allemaal als voorwaardelijk in vrijheid gestelde gevangenen, die opnieuw in hun cellen dreigen te belanden als ze weer domme dingen doen.
Blz 103: Een lichaam hebben is leren aangedaan te worden. Het antoniem van lichaam is niet ziel of geest of bewustzijn of rede, maar dood, zoals het antoniem van Gaia Mars is, de planeet zonder leven.
Blz 108:Er is de planeet die je exit zou kunnen dopen, bewoond door mensen die maar al te goed doorhebben waar de limieten van de aarde liggen, maar die juist daarom hebben besloten haar op zijn minst virtueel te verlaten door te fantaseren over hypermoderne bunkers op Mars of in Nieuw Zeeland. “Mens zijn” in de volle zin van het woord is voor hen een exclusief voorrecht van de rijken, de beruchte 0,01%. Het ideaal van de modernisering voor iedereen wordt opgegeven, het ideaal van de vervaarlijke Ayn Rand krijgt definitief gestalte.

Enkele fragmenten:
Blz. 60. Rede en vrijheid. Luther ervoer vrijheid in het geloof in Christus, Montaigne had zo’n omweg niet nodig. Voor hem was vrijheid een rechtstreekse levenselixir. Hij heeft er geen theorie aan gewijd, hij heeft haar niet apart onderzocht, maar gebruik van haar gemaakt en daarbij haar bevleugelende en creatieve effect gevoeld. De vrije beweeglijkheid van zijn essays is daar een uiting van.
Blz. 128. Daarom, zegt Kierkegaard, dient deze religie ook niet een geleidelijke verbetering van de wereld, maar ze is echter een ontsnapping eruit. Ze betekent wereldvreemdheid , afgekeerd zijn van de wereld.
Blz. 129. Geen vreugde over dit of dat, maar een uitroep uit de volheid van de ziel…”Ik verheug mij in mijn vreugde” (Kierkegaard ).
Blz. 138. Het Ik is dus allebei schepper en schepsel.
Blz. 142. De wereld van de ander betekent hetzij dreigend verlies van jezelf of ze is een voorwerp van genot voor jezelf.
Blz. 155. Het leven in de bossen leerde hem dat de natuur hem naar zich terug roept, maar dat ze niet zijn verantwoordelijkheid voor zijn eigen bestaan overneemt. Ze biedt niet het geluk van prenatale geborgenheid. Ze is geen moeder. In de natuur ontdekte hij zichzelf te midden van iets absoluuts, iets wat je niet bezitten kunt, maar waar tegenover je je alleen staande houdt als je weet hoe je je moet voegen. Daar aan Walden Pond, had hij iets voor elkaar gekregen wat een leven binnen de maatschappij alleen hem niet had kunnen geven: namelijk daarbuiten in de maatschappij meevechten voor de bevrijding en tegelijk met zichzelf verbonden zijn. (Thoreau)
Blz. 191. In de massa verliest de eenling de controle over zichzelf en wordt een automaat. Hij wordt gegrepen door de ziel van de massa, als een bezetene onder hypnose. (Le Bon).
Blz. 208. Techniek, machines en een massabestaan omvatten niet het hele Zijn van de mens. De enorme werktuigen en verschijningsvormen die hij voor zichzelf in zijn bestaanswereld heeft geschapen, slaan weliswaar op hem terug , maar zijn niet dwingend voor zijn Zijn als dusdanig…Ieder mens als mogelijke existentie is als eenling meer dan alleen een deel van de massa, hij voelt onvervreemdbare eisen aan zichzelf en mag zich niet in de massa verliezen omdat hij daarmee zijn menszijn verliest. (Jaspers = was niet in dienst geweest, had geen filosofie maar geneeskunde gestudeerd, in de psychologie gewerkt=>existentiefilosofie, )
Blz. 225. Cassirer verdedigde de cultuur als het huis van de mens, Heidegger plaatste daartegenover dat de filosofie de taak heeft de mens uit zijn comfortabele positie te halen en hem voor beslissingen te plaatsen.
Blz. 233. Voor Hannah Arendt is de geboorte een ‘beginne’ van een wezen dat zelf het vermogen heeft te beginnen’. Dat vermogen iets nieuws te beginnen met zichzelf en met zijn wereld, die spontaniteit en dat initiatief, hebben tot gevolg dat de wereld van de mens verassend onberekenbaar blijft…. Vrijheid, alldus kant, is niets anders dan zonder meer ‘een nieuwe reeks’ kunnen beginnen.

Blz. 234. Hannah Arendt: Dat is de kans die de democratie biedt: ze veroorzaakt en verzekert de levendigheid van de maatschappij doordat eenlingen elkaar helpen telkens opnieuw te beginnen. Maar de niet-eensgezindheid tussen individuen moet leefbaar blijven….. Politieke projecten die de wereld willen genezen vanuit een punt, betekenen hoe dan ook het einde van het individuele beginnen…. Hannah Arendt ziet weinig heil in het streven naar de ontdekking van ‘wetten’ in de geschiedenis om die geschiedenis vervolgens te kunnen beheersen, dat zijn vooral obsessies en fantasieën die voortkomen uit de wil tot totale heerschappij. Geschiedenis komt veeleer voort uit de vele elkaar kruisende beginnen binnen elke generatie. Geschiedenis is weliswaar het resultaat van menselijk handelen, maar niet in de zin van vervaardigen, alsof je haar volgens een plan kunt maken, als een product, ontworpen door een omineus ‘historisch subject’ aan de tekentafel van een vulgaire marxistische of biologisch-deterministische geschiedfilosofie.
Blz. 272. De digitale communicatie, die enerzijds dat soort ‘singularisatie’ stimuleert, versterkt anderzijds tegelijkertijd het conformisme, en wel als gevolg van een ‘vergelijkingsdwang van een nooit eerder geziene systematiek en intensiteit’.

Enkele fragmenten:
Blz. 32: Wie weet of meent te weten hoe de kosmos is begonnen, en wie denkt de elementen te kennen waaruit hij bestaat, of het nu water is of vuur of lucht of dat het atomen zijn, hij weet nog altijd niet hoe te leven en wat hij van zijn leven kan maken. … Maar het probleem van de mens ligt erin dat hij nog altijd moet worden wat hij is. Blz. 34; Het zelf kan zichzelf niet kennen zonder daarbij te veranderen.
Blz. 35: En hoe staat het met die andere droom, die van de bevrijding van het lichaam en de onsterfelijkheid van de ziel? Geven we daarmee niet toe aan de wens uit de wereld te vallen? In zijn laatste gesprekken voor hij de gifbeker drinkt, is Socratesdie droom van de soevereiniteit van het lichaam nagegaan. Filosoferen hebben we gehoord,, helpt de ziel het lichaam goed te bewonen. Maar de geheime verlokking en misschien wel de belofte van de filosofie, vooral als zij zich door de angst van de dood voelt uitgedaagd, is een terugtocht van de ziel uit “de gemeenschap met het lichaam”.
Blz 148: Voor het denken in het machinetijdperk worden ook de geschiedenis en de maatschappij een soort machine. We kunnen haar de productie van het geslaagde leven toevertrouwen, op voorwaarde dat we onszelf functioneel gedragen. Voor Marx zal de overwinning van het proletariaat net zo onvermijdelijk zijn als voor zijn leraar Hegel de overwinning van de wereldgeest. Zulke onvermijdelijkheden komen tevoorschijn als we de” machine” van de historische wetmatigheid ongestoord haar gang laten gaan. Storende factoren moeten geëlimineerd worden, daarom laat men manifesten, zoals het Communistisch Manifest, circuleren. De theoretici van de vrijheid, die de maatschappelijke machine voor zich willen laten werken, zien zichzelf als de theoretici van de vooruitgang. De revolutionairen van het wetenschappelijk socialisme in de negentiende eeuw lopen vooruit op de dromen van de technocraten van de twintigste eeuw. Vandaar hun polemiek tegen onbetrouwbare hedonisten en spontanisten als Heinrich Heine; vandaar hun veroordeling van de machinebestormingen en van de utopisten, vandaar ook de uitvallen van Marx en Engels naar de theoreticivan de onmiddelijke vrijheid zoals Max Stirner en Michail Bakoenin.
Blz. 149. “Proletarische dwang”, schrijft Bakoenin in 1920, “in al zijn vormen van executie tot de dwangarbeid, is, hoe paradoxaal dat ook moge klinken, de methode waarmee uit het menselijk materiaal van het kapitalistische tijdperk de communistische mensheid gesmeed wordt.”

Blz 159. Slecht is voor Kant iemand die de eigenliefde tot de hoogste ”prioriteit” maakt van zijn handelen, dus iemand die de andere reduceert tot een middel voor het bereiken van zijn eigen doeleinden, die iemand anders bedriegt, uitbuit, mishandelt of zelfs doodt; als egoïstische zelfhandhaving in plaats van de verplichting aan een gemeenschappelijk leven centraal staat.
Blz 186.filosoof Jacobi: Gos is ofwel buiten mij, als een levend, op zichzelf bestaand wezen, of ik ben zelf God. De romantici kiezen dus voor hun eigen goddelijkheid. Blz 187. In het traditionele geloof was de transcendentie van de wereld een oerdegelijk te goed. De romantische kunstreligie lijkt daarentegen, ook in haar zelfbegrip een riskante onderneming.
De jonge Tieck schrijft in zijn roman William Novell: “Als zo’n wezen een keer voelt hoe de kracht ui zijn vleugels wegvloeit … laat hij zich blindelings vallen , of niet we handelen en doen daarmee beroep op onze riskante vrijheid. Blz 188. …in het rijk van de moeders afdalen, in die innerlijke Hades, in de wereld van de wezenloze schaduwen, waar de gestalte nog aarzelt tussen het zijn en het niets. En dat niets en nietige sijpelt in het werk binnen, als verdenking, als twijfel aan zichzelf, als angst. “De muziek is voor mij haast een beeld van ons hele leven”, schrijft Heinrich Wackenroder, “een ontroerend korte vreugde die uit niets ontstaat en uit niets vergaat, die begint en wegsterft, niemand weet waarom een klein prettig groen eiland met zonneschijn , zang en vrolijke klanken dat op de duistere ondoorgrondelijke oceaan drijft”. Blz 203: Religies worden geïnterpreteerd als oogkleppen voor het genadeloze zicht van de natuur.
Blz. 204: Deed kant er misschien toch goed aan ter wille van zijn huisknecht Lampe de op de rede gebaseerde zedelijke plichten op te voeren als goddelijke geboden? Tegen zulke bedenkingen, die ,het geloof om sociaal therapeutische redenen willen ontzien, voert Freud het ethos van de mondigheid aan.
Blz. 212: En toch de waardensluier rond de dingen en de mensen scheurt. Daar staat de werkelijkheid nu open en bloot. De werkelijkheid waarin de mens zich aantreft is absoluut. Ze is alles. Maar vanuit het gezichtspunt van de waarde is ze niets.
Blz 213: Wie gaf ons de spons waarmee de hele horizon werd weggewist? … Waar drijven wij naartoe?
Blz 219: Nietszche: Al wat diep is houdt van maskers. Achter het masker leeft een denken dat zijn rijkdom aan perspectieven, zijn wakkerheid, zijn zin in het spel, het experimentele wil beschermen tegen de opdringerigheid en de gewelddadigheid van een denken dat het voorname, subtiele, bijzondere en onvervangbare nivelleert. ALS PRINS VOGELVRIJ DANSEN ONDER DE ZUIDELIJKE ZON, dat was wat hij eigenlijk wilde.
Blz 226: Het is dan ook niet verwonderlijk dat tijdens het nationaal – socialistische regime de criminaliteit daalde. De potentiële misdadigers werden “van de straat” gehouden. Ze waren nu in staatsdienst.
Blz 231. Want wij zullen nog meemaken hoe de moderne biowetenschappen de politiek in verzoeking zullen brengen. … Bio fascisme betekent werken aan het menselijk materiaal in de geest van een grondige maakbaarheid. … de moraal mocht de wetenschap niet meer in de weg lopen maar moest haar volgen en zich beperken achteraf morele grondslagen te verzinnen (Hitler). Plicht tot ontvolking, De natuur is wreed, daarom mogen wij het ook zijn (233)
Blz 238: In de verbeeldingskracht raakt de rede aan de waan en wordt er zelfs mee vermengd.
Blz 267: Waar een samenleving was, ontstaat weer een sociale jungle, Muziek wordt geruis, gedachten gezwets. De lmens keert tot stof weder en het universum verandert in zijn eigen afvalwarmte. (Wet van de entropie) zijn vleugels worden gebroken en naderhand moet hij in eeuwigheid kruipen. …

Mooie zoektocht, maar voor mij kwam het toch enigszins over als wereldvreemd, geschreven vanuit ideeën. Enkele fragmenten:
Blz. 11. Goedheid is niet een voorwerp van inzicht of kennis, het is een functie van het wilsvermogen.
Blz. 46. Als het gaat om deugdzaamheid dan gaat het vaker over aanvoelen dan een duidelijk begrijpen.... Woorden die je op bepaalde momenten tegen bepaalde personen uit, kunnen aanleiding geven tot wijsheid.
Blz. 50. We zijn mensen en we zijn morele actoren voordat we wetenschappers zijn.
Blz. 56. Maar op het niveau van het gezonde verstand en van een alledaagse niet-filosofische denken, is het naar mijn idee volkomen duidelijk dat goedheid met kennis verbonden is. Weliswaar niet met onpersoonlijke en quasiwetenschappelijke kennis van de gewone wereld, wat dat ook moge zijn, maar met een verfijnde en eerlijke perceptie van wat werkelijk het geval is, een geduldig en rechtvaardig onderscheidingsvermogen en het verkennen van wat jou tegemoet komt. Dat is niet alleen het resultaat van gewoon je ogen openen, maar van een volkomen vertrouwde soort van morele training.
Blz. 56. Extreme Angst, in de populaire moderne vorm, is een ziekte of verslaving van degenen die er hartstochtelijk van overtuigd zijn dat de persoonlijkheid uitsluitend in de bewuste almachtige wil te situeren valt. Voor zover deze overtuiging verkeerd is, maakt de ervaring deel uit van de illusie. Het is in de praktijk duidelijk een delicaat moreel probleem om te beslissen in hoeverre de wil de gevormde persoonlijkheid kan dwingen (bewegen in een wereld die ze niet kan zien) zonder rampen te veroorzaken.
Blz. 57. De mens is geen combinatie van een onpersoonlijke rationele denker en een hoogst persoonlijke wil. Hij is een wezen uit een stuk, een wezen dat kijkt en verlangens heeft die overeenstemmen met wat hij ziet, en die voortdurend een lichte mate van controle kan uitoefenen over de richting en de focus van zijn blik.
Blz. 94. Wat mij wel zinnig lijkt in het platonische verhaal is het idee van het Goede als een bron van licht die ons alle dingen onthult zoals ze werkelijk zijn. Elk rechtvaardig kijken is een morele kwestie…
Blz. 95. Het goede heeft niets te maken met een doel. Het sluit zelfs het idee van een doel uit. Blz. 111. Onze fantasieën en mijmeringen zijn niet triviaal en onbelangrijk. Ze zijn diepgaand verbonden met een energiesysteem en met ons vermogen om te kiezen en te handelen. En als de kwaliteit van het bewustzijn ertoe doet, dan is alles wat het bewustzijn verandert in de richting van onzelfzuchtigheid, objectiviteit en realisme, verbonden met de deugdzaamheid.
Blz. 133. Het goede is het magnetische centrum waar de liefde van nature beweegt.

Enkele fragmenten:
Blz 77. Bij Heidegger valt nog niets te bespeuren van het kenteringsgevoel waarvan Max Scheler terzelfder tijd geschreven “Versuch einer Filosofie des Lebens” uiting geeft. Voor onze ogen, schrijft Scheler, volstrekt zich een “verandering van de levensbeschouwing: Zij zal zijn als de eerste stap in een bloeiende tuin door iemand die jarenlang opgesloten is geweest in een donkere gevangenis.” En die gevangenis zal ,onze menselijke wereld zijn, met zijn beschaving binnen de perken van een louter op het mechanische en mechaniseerbare verstaand. En die tuin, dat zal de bonte wereld Gods zijn, waarvan wij, al is het nog zo vaag, dolgraag zouden willen dat zij voor ons opengaat en ons in alle klaarte groet. En die gevangene zal de Europese mens van vandaag en van gisteren zijn, de mens die zuchtend en kreunend onder de last van zijn eigen mechanismen voortschrijdt en met alleen nog de aarde voor ogen en zwaarte in zijn ledematen zijn God en zijn wereld vergat”. (1911)

Blz 120: Op het eerste gezicht gaat het om het ethos van de wetenschappen, maar in wezen tracht Max Weber de vraag te beantwoorden hoe het verlangen naar een zinvol leven in het stalen pantser van de moderne “gerationaliseerde” beschaving. Nog te verwezenlijken valt. Zijn antwoord luidt: de wetenschap , die in haar technische uitwerking ons alledaagse leven totaal heeft omgevormd en in de oorlog heeft bewezen hoeveel vernietigende kracht er in haar schuilt, die wetenschap bepaalt tegenwoordig ons lot maar laat ons in de steek waar het gaat om zinvragen. Wat is… de zin van de wetenschap als beroep, nu al die vroegere illusies/ “de weg naar net ware zijn”, “de weg naar de ware kunst”, “de weg naar de ware God”, de weg naar het ware geluk” in rook zijn opgegaan? Het eenvoudigste antwoord heeft Tolstoï gegeven met de woorden: zij is zinloos, omdat zij het antwoord schuldig blijft op de enige vraag die voor ons echt van belang is: wat moeten we doen? Hoe moeten we leven? Dat zij dit antwoord niet geeft staat buiten kijf. De vraag is alleen in welke “zin” ze geen antwoord geeft en of ze in de plaats daarvan misschien toch iets zou kunnen opleveren, althans voor wie de vraag op de juiste manier stelt”. 150. Heidegger getroost zich veel moeite het misverstand uit de weg te ruimen dat het leven, als het eenmaal voor zichzelf transparant is, tot rust zou zijn gekomen. Integendeel, filosofie !s verhoogde onrust.
151. (vervreemding bij Marx). Die gedachte houdt in: de mens creëert zijn wereld zo dat hij zichzelf er niet meer kan in herkennen. Zijn zelfverwerkelijking is zijn zelfverkommering.

202. We kunnen onze stemmingen wel beïnvloeden, maar wezenlijk is toch dat ze opkomen, binnensijpelen, ons bekruipen en ons overvallen. In de stemming ervaren we de grenzen van onze zelfbeschikking. Heridegger neemt nu niet alle mogelijke stemmingen door, maar concentreert zich op een paar stemmingen- die in zijn concept van pas komen. Als alledaagse grondstemming Haalt hij de vaak aanhoudende , monotone en kleurloze, onbestemde gestemdheid, met sporen van tegenzin en verveling naar voren . Daarin blijkt: Het zijn heeft zich als last geopenbaard. De alledaagse bedrijvigheid is een vlucht voor die stemming. Het bestaan vermant zich, Het wordt actief, het wil niet toegeven aan wat de stemming te melden heeft. Het bestaan ontwijkt doorgaans… Het in de stemming besloten zijn. Nu is de bewering dat de belastende stemmingen de fundamentele zijn, niet dwingend. Max Scheler, die evenals Heidegger aan de stemmingen een fundamenteel karakter toeschrijft, komt tot andere resultaten. In zijn onderzoek Wesen und Formen der Sympathie (1912) verklaart hij de liefde en de verbondenheid, het meegolven en meegaan, tot fundamentele bevindelijkheid en beoordeeld omgekeerd het sombere en drukkende als een stoornis en een onderbreking van de sympathetische grondtrek. Je zou simpelweg kunnen zeggen dat Heidegger de bij hemzelf heersende grondstemming en de stemming van de crisistijd tijdens de Weimar republiek als uitgangspunt heeft genomen. 205. De eigenlijke held draagt als Atlas het gewicht van de wereld en moet dan nog het kunststuk voor elkaar brengen rechtop te lopen en het stoutmoedige levensontwerp tot stand brengen.

207. oog in oog met het niets merken we namelijk dat we niet alleen “iets” werkelijks zijn maar dat we scheppende wezens zijn die uit het niets iets tevoorschijn kunnen laten komen. Beslissend is dat de mens zichzelf kan ervaren als de plaats waaruit het niets iets en uit het iets niets voorkomt. De angst brengt ons naar dat omslagpunt. Angst confronteert ons met het mogelijk zijn, dat we zelf zijn. Het thema van Heideggers analyse van de angst is uitdrukkelijk niet de doodsangst. Je zou eerder kunnen zeggen dat het thema de angst voor het leven is, voor een leven waarvan iemand de hele contingentie inziet. De angst maakt duidelijk dat het alledaagse leven voor zijn contingentie op de vlucht is. Dat is de zin van alle pogingen zichzelf vast te leven.

228. Geen instituut en geen dogma is in staat de waarheid te bewwaren. Dat zijn allemaal breekbare maaksels. 236. Daarom moet vrijheid steeds opnieuw bevrijding worden, zodra ze tot een culturele toestand is gestold, is ze al verloren.
359. In 1935 ziet hij echter het gevaar dat de beste impulsen van die beweging worden verspeeld en ten offer vallen aan de troosteloze razernij van ontketende techniek en grenzeloze organisatie van de normale mens.

369. De kunst geeft niet alleen een wereld weer, maar ze geeft vorm aan de verbazing, de ontzetting, de jubel, de onverschilligheid tegenover de wereld. De kunst sluit het hare tot een eigen wereld aaneen, Heidegger zegt: ze sticht een wereld die een tijdlang weerstand kan bieden aan het algehele zich onttrekken en vervallen van de wereld. Het gaat Heidegger vooral om dat wereldvormede aspect en daarom om de bijzondere macht van de kunst. Bijvoorbeeld de Griekse tempel…

378. Van de Japanse filosoof Nishida stamt het denkbeeld dat religie, zingevingen en culturen breekbare vlotten zijn die de mensen die de mensen op open zee bouwen en waarop ze een tijdlang door de tijden drijven.
502. De eigenlijke mens paart doorzettingsvermogen aan gevoel, hij bespeelt de “jukebox van de geest”.
506. Adorno: De volkerenmoord is de absolute integratie, die overal wordt voorbereid waar mensen worden gelijkgemaakt, geslepen.. tot ze werkelijk worden uitgewist

Enkele fragmenten:
Een economie die geregeerd wordt door de idee dat men alles van alles kan isoleren, heeft dramatische gevolgen voor de manier waarop we naar elkaar en naar onszelf kijken.
We worden niet alleen elkaars concurrenten, er wordt ook gedacht dat je arbeid kan isoleren van ons mens-zijn. Het idee dat je bijvoorbeeld mensen van de ene kant van het
land kan verhuizen omdat daar werk is, stoelt op een gek mensbeeld, dat mensen als een soort geÏsoleerde eenheid ziet los van de relaties die ze hebben met andere mensen en
met plekken. Mensen worden ‘human resources’ menselijke grondstoffen, …blz 44
Bedrijven hebben deze of gene competenties te kort en proberen dat via opleiding en streng tewerkstellingsbeleid op te lossen, waarbij je competenties als grondstoffen kan
inzetten…. Wat de voorkeuren van mensen zijn , lijkt er niet toe te doen. Men doet bijvoorbeeld voorstellen om creatieve vakken in het middelbaar af te schaffen, zodat
men de leerlingen op een puur utilitaristische manier kan voorbereiden op de arbeidsmarkt. Men is er zich op beleidsniveau niet meer van bewust welke rol cultuur en
creativiteit spelen in arbeid, in samenwerken, in empathie in oplossingsgerichtheid, in groepsgevoel, zelfvertrouwen etc. bllz 45
Op wereldschaal gaat het bijvoorbeeld over de klimaatoorlogen op het Afrikaanse continent die veroorzaakt worden door de verhoogde uitstoot van CO2 in de rijke landen
Wordt de tendens steeds groter om lage kosten en hoge winsten te privilegiëren op een knooppunt, terwijl de economische of sociale gevolgen elders in de keten van de productie
en consumptie worden gemarginaliseerd.
…Leveranciers worden gezien als inwisselbaar, in een coöperatieve gebeurt dat in overleg blz 45, 46, 47
Ons handelen staat in het teken van productie en consumptie, en niet in het beschermen van wat voor ons wezenlijk is. …
...en dan mijn kinderen af te snauwen omdat ik hun terechte vraag om aandacht als een hindernis ervaar…
...van leidinggevenden om hun werknemers in het weekend of in de vakantie met rust te laten…
...snel in de mailbox gaan kijken om de werkload beheersbaar te houden.
Of in het ervaren van sociaal contacten met vrienden als een opgave omdat ik zo moe ben…blz 70-71
Eenzaamheid ondermijnt het zelfvertrouwen en vergroot de angst waardoor men als mens veel vatbaarder wordt voor discours over gevaren en dreigingen
van buitenaf en de zogenaamde nood om zich daartegen te beschermen. (blz 72)
De manier waarop onze economie georganiseerd is, werkt niet om een collectief welzijn te verzekeren…. Het brengt ons allemaal in gevaar omdat het een levensbedreigende
impact heeft op het zorgende ecosysteem aarde.
Een verandering van de organisatie van de economie vraagt om een andere manier van denken.
Het welzijn van burgers steunt niet op individuele consumptie, maar is afhankelijk van de collectieve consumptie van basisgoederen en diensten, zoals huisvesting,
nutsvoorzieningen, voeding, openbaar vervoer, zorg en onderwijs. (blz 73)
Trickle down effecten bleken vals… (74)

Amin Malouf, geboren in 1949, groeide op in Egypte en Libanon, leeft in Frankrijk. Hij beschrijft met veel pijn de dramatische geschiedenis van onze tijd. De ondergang van de Levant.
Ook een analyse ontbreekt niet.
Een fragment (blz 226):
In de loop van de vorige hoofdstukken heb ik het gehad over mijn spijt, mijn berouw, mijn nostalgie, mijn weemoed. Wanneer je de balans opmaakt van het verleden dringen
zulke noties zich op ook al zijn zulke termen vaak ontoerijkend, ongeschikt en soms volslagen irrationeel. Hoe vaak heb ik me niet beklaagd over het verdwijnen van een
'aards paradijs' dat ik niet heb gekend.Hoe vaak voelde ik niet een zekere verlegenheid en in de verte zelfs een piepklein 'schuldgevoel' voor zaken die lang voor mijn geboorte zijn gebeurd.
....
Droefenis voor alle volkeren van de Levant , niet een uitgezonderd, volken die gelden als "de anderen" en volken die geacht worden 'mijn familie' te zijn, en op het punt staan in
hetzelfde moeras te verdinken terwijl ze elkaar blijven vervloeken....
En ook droefenis voor de ruimhartige idealen die mijn jeugd bezielden en die op mijn levensavond worden afgekamd en uit de gratie zijn: universaliteit, de opklimmende lijn van de geschiednis,
het harmonieus gedijen van culturen, de evenwijdigheid van waarden, de gelijkwaardigheid van alle mensen.

Hoe herken ik dat laatste. En toch geef ik de hoop niet op, niet alleen voor mijn achterkleinkinderen, maar voor al die mooie nieuwe mensjes
die ik zie samen spelen, lachen en ontdekken. Hopelijk vinden zij genoeg ruimte om een goed leven uit te bouwen.

Dank u, Amin Maalouf, hoe herken ik mij hierin, soms verschil ik met u qua analyse, maar ik erken: dit wordt voor ons een zeer onzeker einde van onze levensavond. Speelt zich af in Napels en Londen, na de Franse revolutie 1789
Maar wij gaan, wij zaaien, ogen wijd open en toch hopen dat het mooie in de mens ooit zijn hebzucht zal overwinnen.Leona

Enkele fragmenten:
De gesprekken zijn als het leggen van een mozaïek- waarin verschillende dimensies tevoorschijn komen en paradoxen worden blootgelegd. Het zijn gesprekken met veel
stiltes waarin deelnemers eerst een persoonlijke ervaring bij een vraag opschrijven en deze vervolgens voorlezen, met telkens een stilte tussen door. 24
Het gemis van landschappen klinkt ook in gesprekken door. Ik hoor woede om het verlies van een gekapte boom, onrust over luchtvervuiling bij het zien van roet op
schone lakens die uit het raam hangen; frustratie van een woonbootbewoner over vervuild water waarin dode vissen drijven; het gemis van sneeuw. Het klinkt als een gevoel
van heimwee, terwijl men al thuis is. 31
Onze individuele acties hebben als mensen tezamen een onherroepelijke, verwoestende impact, en tegelijkertijd zijn we als individu in het geheel oneindig nietig en niet
meer dan een druppel op een gloeiende plaat. 35
Geconfronteerd met het feit van het feit dat het antropoceen de ordening van de wereld doorbreekt, zijn we verplicht al onze overtuigingen in twijfel te trekken…
We moeten leven in het schermlicht van het niet-weten en in een nieuwe atmosfeer vol dreiging… Het kan generaties voordat we hebben geleerd in twijfel te leven
op een grillige aarde. (verwijzing naar Hamilton) (36)
HET LEVEN MOET ONVERSCHILLIG ZIJN EN DE NATUUR OOK. ANDERS ZOU DE PLANEET ER ALLANG NIET MEER ZIJN, ZOU ZE BEZWEKEN ZIJN ONDER HET LIJDEN.
MAAR DE ZEE IS IN DIT BOEK MEER DAN WAT ARMANDO EEN SCHULDIG LANDSCHAP NOEMT. ZE IS OOK EEN METAFOOR VOOR HOE GEDACHTEN EN GESPREKKEN WERKEN,
HOE ZIELEN SOMS IN ELKAAR OVERLOPEN EN DAN WEER HUN EIGEN KANT OPGAAN.
DE VOORTDURENDE HERHALING VAN DAT ALLES IS TEGELIJKERTIJD TRAGISCH EN TROOSTRIJK
DE STEM VAN DE NOORDZEE BLZ 71.

Het is aan ons Merlijn Twaalfhoven Waarom we de kunstenaar in onszelf nodig hebben om de wereld te redden

Enkele fragùenten:
Deze wereld is eigenlijk helemaal geen goede ruimte voor een kunstenaarsmindset. De competitie, het streven naar succes en de kritische beoordeling die je krijgt van
collega’s, pers, subsidiecommissies en kunstconsumenten bieden weinig plek voor kwetsbaarheid. Schaarste aan geld en ruimte verhindert traag, zoekend experiment.
Kunst, de leerschool van het mogelijke, de academie van het niet weten, wordt op een plek gezet waar geen faalruimte is.
Schoonheid,spel en verbeelding zijn ingepakt in brokjes van anderhalf uur, soms een onsje meer. Al dat mooie vormt een stroom, een vloed waarin we kunnen zwemmen,
ronddobberen tussen alle vindingrijke verhalen en originele ideeën, gemaakt door creatieven en artistieke mensen. Er wordt stevig geconcurreerd.
Elke kunstenaar zoekt zijn plek, publiek, doelgroep… blz 80-81
Onze wereld wordt twee keer gemaakt: eerst in onze gedachten en daarna in werkelijkheid. Onze toekomst is daarom het product van onze geest. Als ons denken rechtlijnig
is en kaal is, zal onze wereld dat ook zijn. Als we dromen toelaten, idealen de ruimte geven en gevoel voor schoonheid en fantasie ontwikkelen, dan kunnen we ons een
wereld voorstellen waarin we graag zouden willen leven. Dat is een essentiële stap naar het daadwerkelijk vormgeven van die wereld.
Betekenis bestaat niet meer op zichzelf, maar is ondergeschikt geworden aan iets anders.
Direct contact van mens tot mens blijft het meest effectief om te leren en te groeien.
Een kunstenaarsmindset geeft je daarom stuwkracht. Ze noemen het ook wel autonomie. Het is jou keuze waar je je aandacht en toewijding op richt.
Je droom leeft in jou en jij zet de bakens neer waar je op wil varen, zodat je houvast hebt in de kolkende massa van gevoelens, emoties en afleiding. (blz 120- 207)
Zou ik over 10 jaar nog moed hebben?
Een ding weet ik inmiddels wel zeker: Het koesteren van hoop en het vergaren van moed is meer dan een soort optimisme of een positieve houding.
Het is een activiteit, je moet het doen.
Het is aan ons, de friskijkers, de dwarsdenkers, praktische idealisten, realistische dromers. Wij vertellen verhalen, testen ideeën, proeven aan plannen en luisteren
naar wat er terugkomt. Als het scheef loopt of in de soep draait, leren we, lachen we en groeien we. Zo verbinden we ieder om ons heen, en zo banen we een pad door alle
chaos en complexiteit, geleid door een beeld waar we in geloven kunnen, waar we naartoe leven. Zo is er telkens een volgende stap. Houd vaart, houd moed.
(blz 213- 218) Durven we onze overtuigingen te onderzoeken? Is er ruimte om open en nieuwsgierig te blijven?

Enkele fragmenten:
De burgerlijke samenleving valt niet samen met de mensheid in het algemeen. De burgerlijke samenlevingen zijn gehelen, op eenzelfde niveau of verschillende niveaus,
de individuen groeperen zich tot een aantal eenheden. De burgerlijke samenleving, aldus Ferguson, leidt ertoe dat het individu “zich aansluit bij een stam of
gemeenschap”. De burgerlijke samenleving omvat niet de mensheid, maar een gemeenschap.

De band tussen economische subjecten is niet gebonden aan een bepaalde locatie. Een analyse van de markt wijst uit dat de vermenigvuldiging van winsten die voortkomt
uit het spontaan samengaan van egoïsmen, zich uiteindelijk uitspreidt over het hele aardoppervlak. Er is in de totale ruimte van de markt geen begrenzing, geen gebondenheid
aan een bepaald gebied, geen specifieke groepsvorming. In de burgerlijke samenleving daarentegen zijn er enerzijds met sommige banden van sympathie en welwillendheid,
en anderzijds met anderen banden van afkeer, afkeuring en onwelwillendheid, zoals ik al aangaf. De burgerlijke samenleving zal zich dus altijd manifesteren als een afgebakend, specifiek geheel tussen andere gehelen. blz 384
Immers in tegenstelling tot de werkzame band van medelijden, de welwillendheid, de naastenliefde, het gemeenschapsgevoel van de individuen voor elkaar, zal de
economische band, door het egoïstische belang van de individuen , te benadrukken, te ondersteunen en aan te scherpen ertoe neigen voortdurend uit elkaar te halen wat
door spontane binding van de burgerlijke samenleving is samengebracht. Dus de economische band ontwikkelt zich weliswaar in de burgerlijke samenleving, is alleen
door de burgerlijke samenleving mogelijk en maakt haar in zekere zin hechter, maar trekt haar aan de andere kant weer uit elkaar. Blz 387
ECONOMISCH => GEEN AANVOELEN MENSELIJKE MISERIE
Handelstaat: Mensen worden concurrenten Individuen raken geïsoleerd Staten worden concurrenten Blz 388
Samenleving komt voor uit onze behoeften Bestuur komt voort uit onze zwakheden
De samenleving beschermt, het bestuur straft blz 388

Inhoud:
Winnaars en verliezers.
‘Groot want goed”: een korte geschiedenis van de “eigen verdienste” De retoriek van het opklimmen
Credentialisme: het laatste aanvaarbare vooroordeel. Succesethiek - De sorteermachine - Waardering voor werk.

Opmerkelijk boek, dat mijn denken verruimd heeft, maar waar ik toch een aantal bedenkingen bij heb. denkpistes van Leona:
1, De mens is niet alleen nuttig door het werk dat hij doet, maar ook door de plaats die hij inneemt in de mensengemeenschap.
2, Het is niet de politiek die moet bepalen of een mens zich nuttig en geliefd voelt, medemensen moeten dat, en zij moeten daar ruimte en tijd voor opeisen.
3, Het werk zelf moet nuttig zijn en niet enkel dienen om winst te maken.
4, De resultaten van het beleid door hoogopgeleiden zijn catastrofaal voor de mensheid en de natuur. Misschien moet er niet alleen aan de sorteermachine gewerkt worden,
maar ook aan het curriculum.
5, Onderwijs dat in een bubbel gegeven wordt riskeert de bal totaal mis te slaan als het gaat om een toekomst uit te werken voor de mensheid. Interessant het begrip CREDENTIALISME _ Studiecijfers als wapen Studies aan gerenommeerde universiteit als wapen om op te klimmen op de maatschappelijke ladder en geld binnen te halen.
-Opklimmen is het doel niet eerlijkheid of rechtvaardigheid of werken aan een goede samenleving

Een fragment + bedenking:
Blz. 289. In plaats van belastingkortingen voor bedrijven en een ongeremde vrijhandel door te drukken in de hoop het BBP te verhogen , zouden republikeinen zich sterk
moeten richten op beleid dat werkenden in staat stelt om banen te vinden die voldoende betalen om sterke gezinnen en gemeenschappen in stand te houden.
Eigen opmerking: Het is toch essentieel dat het product van dit werk ook de gemeenschap ten goede komt, pas dan kan je er als arbeider terecht fier op zijn. Is het dan niet
veel eerder een verdelingsprobleem. Wordt het ook niet gewoon tijd dat de verhoging van de productiviteit ook de arbeider ten goede komt in termen van tijd die hij/zij aan
de verdere uibouw van een goed leven kan besteden: tijd voor vriendschappen, relaties, creativiteit, aangename uren, genieten van de omgeving.

Enkele fragmenten uit dit bijzondere boek:
Hoe langer we eenzaam zijn, des te schadelijker is de uitwerking op onze gezondheid; zellfs relatief korte periodes van eenzaamheid kunnen een negatief effect
hebben op ons welzijn. Toen een team van het Johns Hopkin University in Baltimore in de jaren zestig en zeventig een onderzoek deed dat zestien jaar lang
jonge medicijnen studenten volgde, vertoonde deonderzoeksgroep een onthullend patroon:
studenten wier jeugd eenzaam was geweest, met kille en afstandelijke ouders, hadden een grotere kans om later in hun leven diverse soorten kanker te krijgen.
Een later onderzoek uit 2020 bij andere mensen die een periode van eenzaamheid hadden meegemaakt - in dit geval door een specifieke gebeurteniszoals de dood van een partner of een verhuizing naar een andere stad wees uit dat hun levensverwachting was afgenomen, ook al waren ze eenzaam gedurende een beperkte tijd (minder dan twee jaar). Gezien de gedwongen periode van eenzaamheid die de meesten van ons meemakten in 2020, doet dat alarmbellen afgaan. (blz 29)

Ik miste ook de vluchtige bubbel aan de kassa. En het stoorde me dat de andere klanten, toen ik ze benaderde om ze naar hun ervaring te vragen ,
een beetje verontwaardigd leken, alsof ik daarmee hun persoonlijke ruimte had geschonden.(blz 89)

Het tegengif voor de eenzame eeuw kan uiteindelijk louter zijn dat we er voor elkaar zijn, ongeacht wie de ander is.
Als we met elkaar in contact willen komen in een wereld die uiteenrafelt, is dat he minste dat we kunnen doen. (blz. 287)

Enkele fragmenten:
blz 11: Elke mens heeft twee levens en het tweede begint als we beseffen dat we maar een leven hebben, ooit door de Chinese filosoof Confucius gezegd. Die uitspraak krijgt een nieuwe actualiteit in deze situatie.
blz 16. Draad voor draad moest hij het hemd van ideeën en plichten dat hem ingesnoerd hield, ontrafelen, schrijft Nietzsche.
blz. 57: In de mens zijn schepsel en schepper verenigd: in de mens is stof, brokstuk, overvloed,leem, slijk, onzin, chaos; maar in de mens is ook de schepper, de kunstenaar, de hardheid van de hamer, de goddelijkheid van de toeschouwer en de zevende dag - begrijpen jullie deze tegenstelling?
blz 75: Blijf mijn broeders, met de macht van jullie deugd, de aarde trouw. Laat jullie schenkende liefde, jullie inzicht de aarde dienen...ja terug naar lijf en leven, opdat ze de aarde haar zin geeft, een mensen zin...
blz. 78: Waar ik leven vond, daar vond ik de wil tot macht... Ik ben wat zichzelf steeds moet overwinnen
blz 78: De staat , een moderne uitvinding, is in de ogen van Nietzsche uitgegroeid tot een vorm van machtsuitoefening die mensen uiteindelijk dreigt te verstikken.
blz.81: Echte veranderingen komen niet tot stand door politiek geweld en met veel tamboer. Ze zijn de vrucht van stille "revoluties", die een diepe verandering in de waardeoriëntatie teweegbrengen.
blz 83: Om vast te stellen wat goed en kwaad is vanuit het perspectief van de aarde, roept Zarathoestra drie keer de wijsheid van de droom te hulp en de twee getuigen van de aarde, en oordeelt: wellust , heerszucht ezn zelfzucht kunnen dodelijke krachten zijn bij mensen en zijn dat vaak ook geweest, maar het zijn in aanleg vitale strevingen, onmisbaar in de ontwikkeling van de bovenmens. Hun waarde en macht zijn afhankelijk van hetgeen erin wordt nagestreefd. Het antwoord op de vraag "Waartoe dient het?".
blz 93: Duizend paden zijn er die nog nooit zijn bewandeld, duizend gezondheden en verborgen eilanden van het leven. Onuitgeput en onontdekt is nog altijd de mens en de mensenaarde.
blz. 132: Daarheen wil het roer, waar het land onzer kinderen is! Derwaartts, razender dan de zee, raast ons verlangen!... De huidige mens is een brug, geen doel,. Hoe kunnen wij ons opnieuw uitvinden als deel van de natuur?
blz 146: De Europese koloiale grootmachten die vanaf de zestiende eeuw de wereld zijn gaan beheersen en waarvan de heerschappij paralel liep met de ontwikkeling van de moderniteit, hebben geen enkele waarde toegekend aan de ecologische kennis en wijsheid. Hun machtsstrategie bestond er in hoofdzaak in - gelegitimeerd door de Christelijke godsdienst en de Verlichtingsidee van de vooruitgang - de lokale volken en stammen van hun "primitieve aarde bewustzijn en hun inlandse religies te ontdoen. Ook vandaag nog denken ze dat inlandse culturen voorbestemd zijn om te verdwijnen in het voortgaande geweld van de culturele en economische mondialisering.... De moderne cultuur vervreemdt haar leden van hun lokale verworteling.

Vezlaten Oorden. De natuur na de mens auteur Cal Flyn, uitg. Atlas contact 2021 De herstelkracht van de natuur Eeen bezinning over de rol van de mens, zijn wij enkel een vernietigende kracht? Moeten wij altijd beheersen?

Bedenking:
Maar ik kan hun conclusies (laatstedagscenario's)niet onderschrijven. Als ik dat wel doe betekent het dat ik alle hoop opgeef, de onvermijdelijkheid van een gevallen wereld en een verwoeste toekomst accepteer. Overal waar ik heb gekeken, waar ik geweest ben - op verwrongen, kapotte plekken, geplunderd en desolaat, vervuild en vergiftigd - zag ik uit de restanten van het oude nieuw leven opkomen, leven dat door de onverzettelijkheid ervan des te merkwaardiger en waardevoller is.
Ja, dit is een gecorrumpeerde wereld, een wereld die van zijn voetstuk is gevallen, maar dit is ook een wereld die weet wat leven is. Hij heeft een groot vermogen om te herstekllen, voor wederopstanding voor - een soort van vergeving, als we hem maar de ruimte geven om dat te doen. Op eeuwen geleden voor cultivering vrijgemaakt land komt binnen een paar jaar nieuw bos op. Leefomgevingen waarvan alle bewoners zijn verjaagd kunnen op eigen kracht opnieuw bevolkt raken. En zelfs de zwaarst vervuilde locaties denkbaar kunnen, als ze er de ruimte voor krijgen nieuwe en belangrijke ecosystemen ontwikkelen.

Enkele fragmenten:
Bloch ziet de tijd niet als een gestaag toehollen op de dood, maar als het naderen van een steeds nieuw begin....Tijd schept ruimte om tot verandering, verbetering en vooral
herinterpretatie van het reeds bestaande te kunnenkomen. (153)
De tijd wordt door hem niet langer vanuit de dood of vanuit de voor ons beschikbare uren op aarde gedacht, maar juist vanuit deze nog niet voltooide of gerealiseerde toerkomst.
De mens is niet gericht op de dood, maar op het motum, het verwachten en hopen op het nieuwe.Dat komt volgens Bloch doordat de mens bij alles wat hij doet, voelt dat iets hem
ontbreekt, een tekort of gebrek dat hem voortdurend op de hielen zit en hem de indruk geeft er nooit helemaal te zijn noch zijn werk helemaal tot voltooiIng te kunnen hebben gebracht.(156)
Maar de ervaring van de mens is juist dat hij niet af is en streeft naar een nog ongearticuleerd en ongerealiseerd ideaal dat hij in zich draagt. Dat nog niet gerealiseerde is volgens Bloch, wie je bent.(159)
is voor hem het heden affirmeren vanuit het verlangen en de hoop het nieuwe te ervarten.(160)
Net als de boom wortelt de mens in zijn geschiednis, maar heeft hij zijn takken uitstaan naar eennnog niet ingevulde toekomst.(164)
Een eerste minuut, een eerste 'nu' veronderstelt natuurlijk altijd ook een 'voor' 'n een 'na'. Tijd was voor Aristoteles dan vooral een aspect van verandering. Tijd definieerde hij
als hoeveelheid verandering gezien als opeenvolging. Het 'nu' viel buiten de tijdsordening en diende slechts als referentiepunt voor de bepaling va eerder of later.(200)
Totalitaire regimes zijn er volgens Arendt altijd op uit juist dat gesprek onmogelijk te maken.Ze proberen met het zaaien van angst, het plegen van geweld en het voeren van
propaganda het volk om te smeden tot een gelijkvormige en volgzame massa, bestaande uit individuen die niet langer zelfstandig kunnen nadenken, geen confronterende meningen mogen laten horen
en alleen hetzelfde als alle anderen mogen zeggen en herhalen. Het kwaad dat het volk dan in de naam van de machthebbers , kan aanrichten komt niet voort uit de donkere krochten van
een duivelse ziel, maar uit een gebrek aan politiek bewustzijn en tekort aan zelfstandig kritisch nadenken, voor Arendt een kenmerk van menselijkheid. Voorwaarde voor deze menselijkheid is voor Arendt ook
zich te onderscheiden van anderen.... Het (onmenselijkheid)is een angstwekkend wegkwijnen van alle organen waarmee wij op de wereld gericht zijn, te beginnen met de gemeenschapszin
en het gezonde mensenverstand waarmee we ons in de gemeenschappelijke wereld oriënteren, tot onze zin voor schoonheid of onze smaak, waarmee we de wereld liefhebben...De enige kans hierop
(dat menselijkheid een schim wordt) is volgens haar het teklkens opnieuw verwoorden van een eigen mening en het geven van een eigen visie op de wereld in een gesprek met andersdenkenden...(234).

Grondig en uitgebreid onderzoek naar de mens in het geheel van de dieren. De auteur gaat uit van 2 vormen van agressiviteit: reactieve, die wij als mens
zouden hebben achtergelaten, wat hij domesticatie noemt. en pro-actieve agressie, geplande agressie dus, die in onze culturen ontstaan is.
Is oorlog onvermijdelijk als agressie adaptief is?
Overvloedig bewijs toont aan dat geweld sociaal beïnvloed wordt en sociaal te voorkomen is.
Dan blijf ik toch met de pijn zitten van mensen die elkaar gebruiken, folteren, uitroeien... maar het is een eerlijk boek.
En toch... gingen al die soldaten uit vrije wil meevechten of hadden zij geen keus?
Ik blijf hopen ... niet in integratie en aanpassen, maar in het samen genieten.
Conclusie van de auteur:
Zoveel samenwerking. We denken soms dat samenwerking altijd een lovenswaardig doel is. Maar samenwerking, kan net als moraliteit ten goede en ten
kwade worden gebruikt.
Het belangrijkste streven moet niet zijn om samenwerking te bevorderen. Dat doel is relatief eenvoudig en het ligt stevig verankerd in onze zelfdomesticatie en morele gevoelens. de moeilijkste uitdaging is om ons vermogen tot georganiseerd geweld te reduceren.blz362
We zijn al aan het proces begonnen, maar we hebben nog een lange weg te gaan.

Enkele Fragmenten:
Blz 95: Zo werd hij van de ene heuveltop naar de andere geleid, als een bootje op een woelige zee. Ging hij omlaag dan had hij het gevoel van iemand, die in een
eindeloze diepte afdaalt, en ging hij omhoog dan hoopte hij een punt te zullen bereiken van waar hij ver genoeg kon zien om zich te kunnen oriënteren. Maar de heuvels
waren nooit hoog genoeg en stelden hem nooit in de gelegenheid om verder te zien dan de volgende glooiing.
Blz. 98: Een aanbieding van broederschap was te kostbaar om van de hand gewezen te worden.
Blz 99/ Hij stond daar nu, halverwege tussen datgene wat hij was geweest en wat hij verlangde te zijn, niet langer tevreden met zijn prestaties in het verleden, maar er
zich ook van bewust dat hij binnen de grenzen van zijn vermogens moest blijven. Hij voelde heel scherp het gevaar van zijn herkenning de schoonheid boven hem; toch wilde
hij zich niet meer onttrekken aan het fascinerende van de rijke beloningen, die beloofd waren aan ieder die onderzocht hoever de grenzen van zijn talenten reikten.
Blz 168: Je bent geboren met liefde in je hart, een liefde die niet verdeeld kan worden. En als je geprobeerd hebt die liefde aan je medemens te onthouden dan heb
je haar ook aan jezelf onthouden. Want als zij niet alles mag omvatten dan zal zij niets omvatten – jezelf niet en je medemens ook niet.
Blz 221. “Jij denkt natuurlijk, dat ik onze idealen de rug heb toegedraaid.”
“Dat heb ik niet gezegd”.
“Nee, maar wel gedacht.”
“O nee, Don. Ik geloof niet dat jou dat zal lukken. Net zo min als je van je schaduw af kan komen door erop te staan trappen of door ervoor op de loop te gaan.
Hoe harder je loopt, hoe sneller je schaduw je achterna loopt – en hoe afmattender het wordt.”

Enkele fragmenten:
Blz. 147. Maar de mens wordt niet geregeerd door rationele argumenten. De rede dient om dingen helder te krijgen, en om te laten zien wat er fout is. Maar de rede toont
ons ook dat de motieven waarom we handelen verankerd liggen in onze innerlijke structuur van zoogdieren, van jagers, van sociale wezens: de rede biedt ons ook sie verbindingen,
ze genereert ze niet…. In de eerste instantie worden we gedreven door de wil om te leven, door honger, door de behoefte lief te hebben, door de aandrift onze plek te
vinden in onze menselijke samenleving… De rede geeft een naam aan de dingen, ze stelt ons in staat obstakels te vermijden. Ze stelt ons in staat ondoeltreffende
strategieën , onjuiste aannames en vooroordelen te herkennen- en die hebben we te over.
Blz 148: Maar ons denken is niet alleen slachtoffer van zijn eigen zwakheid, maar ook , en nog meer van zijn eigen grammatica. Enkele eeuwen volstaan om de wereld te
veranderen: waar ze eerst bevolkt was met duivels, engelen en heksen , is dat nu met atomen en elektromagnetische. Golven. Een paar gram paddestoelen volstaat om de hele
werkelijkheid voor onze ogen te doen verdampen en vervolgens in andere gedaanten te laten terugkeren. Het volstaat om een paar weken door te brengen die een heftige schizofrene
periode doormaakt om te beseffen dat ‘waan’ een zeer bruikbaar instrument is om sructuur in de wereld aan te brengen, en dat het moeilijk is argumenten te vinden
om een dergelijke waan te onderscheiden van de grote collectieve wanen die de grondslagen vormen van ons sociale en geestelijk leven en van ons begrip van de wereld-, de
eenzaamheid en de breekbaarheid van degenen die buiten de normale orde vallen even buiten beschouwing gelaten.

HET BEGIN VAN HOOFDSTUK 1: IS HET MOGELIJK ECHT OP EEN ANDERE MANIER TE GAAN DENKEN? Dus niet alleen andere dingen te gaan denken en zeggen, Maar om het denken zelf, als een activiteit anders te gaan beoefenen. Ja, dat kan. En het is hoognodig ook, althans voor de westerse wereld, om minstens drie redenen. Twee daarvan kunnen worden aangeduid door middel van typisch 21ste eeuwse begrippen: het mondiale dorp en het Antropceen.

De auteur, geconfronteerd met de crisis waarin wij zijn terechtgekomen, gaat op zoek naar waarom ons denken nu te kort schiet in het omgaan met het probleem waarin wij beland zijn, ons onvermogen om de toestand in de ogen te kijken en ernaar te handelen. Wij zijn de aarde, zegt hij, wij staan er niet boven of buiten. In hoofdstukken zoals: Het superioriteitscomplex,, Oogkleppen, De kronkel neemt hij de lezer mee op een tocht op zoek naar ons zijn als kinderen van deze wereld. ZEER de moeite waard!!!

Enkele fragmenten:
De bijbel, het kruis, een handjevol scholen, een paar universiteiten, de snelwegen en spoorwegen - woog dat nu echt op tegen mijnbouwmaatschappijen, de houthakkersbedrijven, de veefokkers en de goudzoekers die met het beschavingsoffensief meekwamen? blz 44
Er worden nog altijd honderden narratieven verteld door de nog in leven zijnde inheemse volken. Ze zingen, ze reizen, praten en hebben ons veel meer te vertellen dan deze mensheid wil horen.
We zijn niet de enige interessante mensen in de wereld, we zijn gewoon deel van het geheeL; bLZ 44
Laten we, nu de natuur zo genadeloos wordt aangevallen, in ieder geval onze subjectiviteit, onze dromen en onze poëtica van het bestaan in leven houden. Want we zijn absoluut niet hetzelfde.
En het is een verrukelijk besef dat elk van ons net zozeer van de ander verschilt als het ene sterrenstelsel van het andere. blz 47
De Rio Doce, die door ons , het Krenak volk, WATU (grootvader) wordt genoemd, is een persoon. Niet de hulpbron dus die de economen ervan maken. De rivier is geen bezit...De rio Doce, die ons onderhoudt zucht op dit moment onder een laag giftige modder. De gebroken stuwdam maakte onze stammen tot wezen, en bracht de rivier zelfs in coma. blz 56, 57
Velen leven tegenwoordig met het gevoel dat we stuurloos ronddobberen in een kosmos gespeend van betekenis en ontdaan van gedeelde waarden. blz 59
Zij die de energie vanb de aarde opsouperen om maar te kunnen blijven voldoen aann hun zucht naar producten, comfort en consumptie. (blz 65)
....de tradities van volken die het dromen benaderen als een pad dat tot kennis en zelfkennis leidt, een bewustzijn van het leven en de toepassing van die kennis in onze interactie met de wereld en de ander. blz 66
Want de wetenschap wordt gegijzeld door de technologie....De laboratoria creëren een vraag waar ze aan voldoen met hun door 'doorbraken' bewerkstelligde aanbod. Zo houden ze het rad draaiende. blz 79

Enkele fragmenten aan het einde van het boek, waarin schrijfster andere standpunten belicht dan die van de hoofdpersonen:
blz 431: U kunt zich geen voorstelling maken van de verdorvenheid van het leven in dat koninkrijk. De liederlijkheid van het hof, de nood van het volk, de hypocrisie van de
zeden. Zeg nu alstublieft niet dat het een prachtige tijd was. Het was alleen een prachtige tijd voor de rijken, het was alleen aangenaam wanneer men niet over het leven van de armen
nadacht.
Ik was in die wereld geboren, ik behoorde tot die klasse, ik kende de charmes van het zo aangename leven, ik genoot van de onbegrensde vergezichten van kennis en kunde. Hoe
gemakkelijk wennen mensen aan de slaafse onderwerping aan leugen en onverdiende voorrechten. Mensen die door hun geboorte of de juiste vormen van ambitie een plaats hebben
gevonden binnen de cirkel van de bevoorrechting, zouden wel buitengewoon onaangepast - verlammend schijnheilig, of uit zelfkwelling - moeten zijn om niet van dat leven te genieten.
Maar zij die door hun geboorte of omdat ze in opstand zijn gekomen, zijn buitengesloten, een toestand waarin de meeste aardbewoners verkeren, zouden wel bijzonder dom of slaafs moeten
zijn om niet te zien hoe schandelijk het is dat zo weinigen zich het alleenrecht op rijkdom en beschaving toeëigenen om anderen zo te laten lijden.
Ik was ernstig, ik was extatisch, cynisme begreep ik niet, ik wilde dat het leven beter werd voor meer dan een enkeling.Ik was bereid mijn privileges op te geven. Ik had geen
heimwee naar het verleden. Ik geloofde in de toekomst. Ik zong mijn lied en men sneed mij de keel af. Ik zag schoonheid en men stak mij de ogen uit. Misschien was ik naIef.
Ik gaf me niet over aan dwaze verliefdheid. Ik ben niet verdronen in de liefde voor een enkele persoon.
blz 432.Laat niemand zeggen dat ik meer door rechtvaardigheid dan door liefde werd bewogen, want rechtvaardigheid is ook een vorm van liefde.
Maar de mensen die om niets anders geven dan hun eigen roem of welbevinden, kan ik niet vergeven. Zij dachten dat zij beschaafd waren. Ze waren verachtelijk. De duivel hale ze.

Enkele fragmenten:
blz.154: Het is te vroeg om te stellen dat het spel nu al uit is. Als het gaat om het geschetste^perspectief van een ineenstortende beschaving , moeten we agnostisch zijn:
op wat kan komen,maar openstaan voor de mogelijkheid dat het niet gebeurt. Als die mogelijkheid bestaat, is het ethisch gezien onverdedigbaar om de toekomstige generaties
de rug toe te keren door daar niet op in te spelen. Zij zouden het ons noit vergeven als wij het opgaven terwijl er nog steeds een kans bestond het tij te keren en ons te
begeven op de weg richting een beschavingstransformatie.
Blz 155.Door de ineenstorting als "onvermijdelijk" voor te stellen, creëren we een zichzelf versterkende cyclus aan passieve wanhoop in plaats van een tot actie prikkelende radicale hoop.
Blz 166: citeert Janine Beyas: De antwoorden die we zoeken, de geheimen voor een duurzame wereld,liggen letterlijk overal om ons heen. Als we ervoor kiezen om de genialiteit van
het leven echt na te bootsen,er bewust mee te wedijveren, zie ik een toekomst voor me vol schoonheid en overvloed en zeker met minder spijt. In de wereld van de natuur wordt succes gedefinieerd
als de continuïteit van het leven. Dat is succes. Maar dan hebben we het niet over de nakomelingen in deze generatie. Succes is het in leven houden van tienduizend generaties en meer.
Dat klinkt raadselachtig, want over tienduizend generaties ben jij er niet TD>meer om voor je nakomelingen te zorgen. Dus wat organismen hebben geleers, is dat ze moeten zorgen voor de omgeving
die voor hun nakomelingen zal zorgen. Het leven heeft geleerd om omstandigheden te scheppen die bevorderlijk zijn voor het leven. Dat is de magische kern ervan. En dat is tegelijkertijd ook de
opdracht voor ons op dit moment. Blz 175 (in het kader van: "Hoe worden tioekomstige generaties uitgesloten van de democratische besluitvorming". Een tweede factor is het vermogen van groepen met speciale belangen
, en dan met name ondernemingen, om voor zichzelf op de korte termijn gunsten te verwerven en tegelijk de prijs die daar op de lange termijn voor betaald moet worden door te
schuiven naar de rest van de samenleving.
Blz 176. Volgens Jared Diamond is een van de belangrijke oorzaken van de ineenstorting van beschavingen dat "de belangen van de bepalende elite botsen met de belangen van de rest
van de samenleving. In het bijzonder wanneer de elite zichzelf kon afschermen van de gevolgen van hun handelen". Het zou verstandig zijn om dat goed in onze oren te knopen.
blz. 178: Net als mijn elfjarige tweeling zijn natiestaten constant aan het kibbelen, ze vechten altijd om de grootste stuk taart en doen hun best om zo min mogelijk huishoudelijke klusjes, Maar in tegenstelling tot mijn tweeling geven natiestaten er op geen enkele manier blijk van dat ze dit gedrag ontgroeien.
blz 218: In Bangladesh zijn tienduizenden mensen , onder wie een groot aantal plattelandsvrouwen, opgeleid tot zonneenergiespecialist van hun dorp, en zij installeren bij meer
dan vier miljoen huizen zonnepanelen, alles in het kader van een overheidscampagne ten behoeve van de 'swarm electrification' (de zonneenergie moet als het ware uitzwermen over de bevolking)
In 2030 zullen meer dan 10.000 micro-netwerken de zonne-energiehuishoudens in Bangla Desh met elkaar verbinden en op die manier gestalte geven aan de snelst aanzwellende
zonne-energie op aarde. Wat voor dit model pleit, is dat het zowel distributeif als regeneratief is: mensen worden boven het sociale fundament van de Donut getild doordat
de stroomopwekking veel gelijker is verdeeld dan wanneer huishoudens afhankelijk zijn van grote particuliere energiebedrijven met een winstoogmerk.
Blz 254: Blazen we de evolutie van de menselijke cultuur nieuw leven in. Begeven we ons op het pad van de goede voorouder.

Enkele fragmenten:

•        

Verzet is een creatieve daad’ schrijft de Franse filosoof Gilles Deleuze en hij voegt eraan toe: ‘Het leven wordt verzet tegen de macht wanneer de macht het leven tot voorwerp neemt’. Dat mechanisme is in deze neoliberale tijd geruisloos aan de gang. Het is zoals de truc met de Chinese vaas die stilaan van de linkerkant naar de rechterkant van de schouwmantel naar rechts opschuift zonder dat de bezoeker, die nochtans dagelijks over de vloer komt bij zijn buren het opmerkt. Een kikker die in waterleeft dat stilaan opgewarmd wordt, voelt de pijn pas als de kritieke temperatuur overschreden wordt. Ook de media – waar zijn de kwaliteitskranten van weleer? _ doen mee aan die pensée unique-productie. Meer productiviteit, langer werken, maaltijdcheques om de sociale zekerheid te omzeilen en ga zo maar door, worden niet meer in vraag gesteld. Het is eerder de vakbond met all zijn stakingen die de zwarte piet toegeschoven krijgt. Meer dan een halve eeuw sociale strijd die aan de basis ligt van de welvaartstaat dreigt uit het collectieve geheugen te verdwijnen. Blz 13

Antropoloog  Marcel Maud:

Volgens hem is wederkerigheid  in elke traditionele cultuur het cement van

 de samenleving. Geven en ontvangen zijn morele maatschappelijke

Verplichtingen waaraan geen enkel lid zich kon en mocht onttrekken.

Wederkerigheid veronderstelt dat

mensen in staat zijn tot coöperatief gedrag. De mens is ook vatbaar voor

mededogen, wanneer andere mensen kwetsbaar zijn. Dat is dus de basis

 van vertrouwen en niet van “voor wat, hoort wat”. Blz 34

Commons zijn gedeelde hulpbronnen (of platforms) die worden gecreëerd en verzorgd door een gebruiksgemeenschap, volgens haar eigen afspraken, regels en normen. Dit betekent dat Commons worden gedefinieerd door 3 aspecten: ten eerste een gedeelde hulpbron (of platform), ten tweede is er sprake van commoning activiteit en ten derde wordt ze beheerd op basis van afspraken, regels en waarden die op z’n minst gedeeltelijk onafhankelijk zijn van de overheid en de markt. Blz 35

Solidariteit en wederkerigheid

Maken mensen sterker,

Weerbaarder ook.

Deze principes zijn zo oud als de straat en moeten niet telkens weer uitgevonden worden.

130

Het begrip oikos, waarvan oikonomia afgeleid is, komt van de oude Grieken  en staat voor het in stand houden van het huishouden. Oikos staat voor huis en nomos voor regels. De regels van het huis dus. blz 109

Autoriteit in de Aymara- en Quecha cultuur  is een dienst, een sociale dienst

terwijl het in het weten vaak een alibi is  om beter van anderen te kunnen profiteren.

Blz 131

De basis van Buen Vivir is geven en ontvangen in een oneindig proces van wederkerigheid, aanvulling en solidariteit….

Buen Vivir is een gemeenschapsconcept waarbinnen niemand wint als zijn buurman niet ook wint.

Daarmee staat het ook lijnrecht tegenover het kapitalisme waarin er, om te winnen,  ook verliezers moeten zijn. 142

Vooral dan omdat hij in de kieren van de oude wereld andere, rebelse wereldjes heeft kunnen ontdekken waarin met vallen en opstaan een complexe zoektocht ondernomen wordt naar nieuwe vormen van burgerschap, maar ook naar een nieuwe vorm van conviviaal samenleven op basis van warme wederkerigheid. Ik heb op mijn tocht in de wereld een beetje inkijk gekregen in, wat behoorlijk abstract geformuleerd , de “transitebeweging” heet, maar hoe breng je die dynamiek van graduele , continue en diepgaande veranderingsprocessen waarbij het structurele van een samenleving verandert onder woorden? Hoe breng je sowieso iets dat nog in ontwikkeling is, soms nog embryonaal en dat dus nog in alle richtingen kan evolueren, onder woorden? Blz 153

De oude wereld geeft zich niet zomaar gewonnen…Nieuwe stromingen die de heel zorgvuldig opgebouwde wereld van het neoliberalisme met al zijn fijnmazige en onzichtbare vertakkingen tussen multinationals, politieke partijen en media komen lastig vallen, vormen een bedreiging voor het establishment. (160)

Vooral dan omdat hij in de kieren van de oude wereld andere, rebelse wereldjes heeft kunnen ontdekken waarin met vallen en opstaan een complexe zoektocht ondernomen wordt naar nieuwe vormen van burgerschap, maar ook naar een nieuwe vorm van conviviaal samenleven op basis van warme wederkerigheid. Ik heb op mijn tocht in de wereld een beetje inkijk gekregen in, wat behoorlijk abstract geformuleerd , de “transitebeweging” heet, maar hoe breng je die dynamiek van graduele , continue en diepgaande veranderingsprocessen waarbij het structurele van een samenleving verandert onder woorden? Hoe breng je sowieso iets dat nog in ontwikkeling is, soms nog embryonaal en dat dus nog in alle richtingen kan evolueren, onder woorden? Blz 153

De oude wereld geeft zich niet zomaar gewonnen…Nieuwe stromingen die de heel zorgvuldig opgebouwde wereld van het neoliberalisme met al zijn fijnmazige en onzichtbare vertakkingen tussen multinationals, politieke partijen en media komen lastig vallen, vormen een bedreiging voor het establishment. (160)

Citaat Van Emmanuel Kant: "uit zo'n krom hout als de mens gemaakt is, niets kan vertimmerd worden dat helemaal recht is"

Enkele fragmenten

In de westerse cultuur is de roos het symbool van liefde, van toewijding, van zuiverheid van hart
In het boeddhisme is de lotus, her symbool voor verlichting. In deze symboliek is de lotus een bloem die haar wortels heeft in het troebele ,
modderige water van onwetendheid en lijden. Doordat zij er bovenuit groeit, heeft zij een wijder perspectief gekregen op dit ondoorzichtige water.
Zij verlaat het water niet, zij leeft eruit. haar wordtels...blz 13
Wat zijn de consequenties (blz 12)
Als het beeld dat een mens zich vormt van zichzelf, van anderen of van de samenleving doordrongen is van angst, hebzucht, agressie, en moedeloosheid.
Wat zou de invloed van dit zelfbeeld en wereldbeeld zijn als zij uitgingen van moed, mededogen en levensvreugde.
Leven we anders, handelen en spreken we anders,, als onze houding door argwaan en onverschilligheid tegenover het goede, het schone en het ware of door appreciatie ervoor?
Wat we geloven kan voortkomen uit de behoefte een veilig geestelijk nest te bouwen, zodat we de gapende diepte van de werkelijkheid, die we misschien bij momenten wel
vermoeden, niet behoeven te ervaren. Geloven wordt dan een vorm van niet willen weten, een vorm van geestelijke blindheid. Handelen op basis daarvan leidt tot pijnlijke
botsingen en lijden. Voor zover we niet willen weten, dat deze blindheid de oorzaak van dit lijden is, zullen we de oorzaak elders zoeken bijvoorbeeld bij datgene waar we
in onze blindheid pijnlijk tegenaan botsen: onze omgeving. Zo komt uit niet onderkende blindheid een wereld van agressie en destructie voort in naam van het streven naar
harmonie en geluk. Blz 70
Voor alle overtuigingen geldt dat ze een onbevangen waarneming in de weg staan. blz 71
Mooi boek om over schijn, illusie en waarneming te filosoferen. Onze bril af te kuissen.

Een hoofd als een schatkamer

“Moemoe, vroeg mijn kleinzoon, zou jij niet graag twintig jaar zijn?